Türkiye-Avrupa ekseni

Bugünden itibaren "Türkiye-Avrupa ekseni"nin barındırdığı kimi ilginç senaryolara bakmaya başlıyoruz. Önce AGİT, ardından da Helsinki zirvesiyle birlikte Türkiye-Avrupa ilişkileri yeni bir yönelim kazanacak. Bu açıdan, ABD Başkanı Bill Clinton''ın TBMM Genel Kurulu''nda yaptığı konuşma önemlidir. Bu konuşmayı ve taşıdığı simgesel işlevi ne aşırı abartmamız ne de tümüyle göz ardı etmemiz doğru.

Ancak Başkan Clinton''ın "Türkiye''nin son bir yılı"na vurguda bulunması çok ilgi çekici. Türkiye Eylül 1998 itibariyle -daha o günlerde altını çizmeye çalıştığım gibi- Batı''yla ilişkileri açısından ciddi bir makas değişikliğine yöneldi. Kuşkusuz, Eylül 1998''den bugüne uzanan sürecin "olgunlaşma koşulları" önceki yıllara yayılmaktadır; ancak Türkiye''nin uluslararası strateji düzleminde kendini "yeniden konumlaması" bu son bir yıllık can alıcı döneme karşılık geliyor. Önemi pekçok değerlendirmede sürekli gözden kaçan bu süreç, Türkiye içindeki kaba ideolojik ayrımların çok ötesinde bir işlev taşıyor ve Türkiye''nin "bir bütün olarak" gerçekleştirdiği büyük atılımın ne tür sonuçlar doğurmakta olduğunu gösteriyor. Söz konusu sürece geçenlerde ayrıntılı olarak değinmiştim, o yüzden burada lafı uzatmayacağım. Artık bu süreç üzerinde uzun boylu düşünmemiz ve milli çıkarlarımızı en üst düzeye çıkaracak bir "uzlaşma zemini" arayışında olmamız gerekiyor.

Türkiye''nin zaman yitirmeye tahammülü yok. Bu ülke, "yeniden konumlanma" sonucu eline geçen fırsatları en iyi biçimde kullanmak ve Batı''yla "yeniden formüle edilmiş bulunan" bütünleşmesini tökezlemeden gerçekleştirmek durumunda. Türkiye''ye kimsenin "koşul" dikte etmesi söz konusu olamaz. Bugün ABD Başkanı''nın dile getirdiği çerçeve, herhangi bir "konum yitimi" ya da "güdümlenme"yle ilişkili olmak şöyle dursun, Türkiye''nin "milli çıkarları" ile neredeyse doğrudan çakışmaktadır ve bize tam da bu nedenle anlamlı gelmektedir. Son bir yıldır, ısrarla, Türkiye''nin (yüzeydeki çatışma dinamiklerine ve kutuplaşma eğilimlerine karşın) yeni açılımlara gebe olduğunu söylüyorum; Türkiye''deki farklı yönelimler, "milli çıkarlarımız" açısından "ortaklaşa doğrulara" sahip olduklarını birbirlerine kanıtladıkça, birbirlerini buna inandırdıkça ve bu sayede birbirlerini anlamaya başladıkça, Türkiye''nin hedefe varmak için alacağı yol kısalacak.

Şimdi bu çerçevede Türkiye-Avrupa eksenini incelemeye başlayalım. Edgar Morin''in "düzen-düzensizlik-yeniden örgütlenme" sarmalından oluşan "Avrupa diyalojiği" formülüne daha önce değinmiştim. Morin''e göre, Avrupa''yı üretken ve dinamik kılan şey işte bu diyalojidir. Dolayısıyla, tanımı itibariyle "olumsuz" görünen bu "sürekli çatışma hali" sonuçları açısından Avrupa''nın işleyişinin motoru oluyor ve "olumlu" bir işlev yerine getiriyor; aşağıdaki senaryolar da bu gözle okunmalı. Bugün Avrupa için iki ana diyalojik eksen vardır. Birincisi Almanya-Fransa diyalojiğidir. Görünüşte yıllardır "uyumlu" giden bu ilişki Avrupa''nın temel çatışma dinamiklerinden birini oluşturuyor ve Avrupa''nın "AB aracılığıyla bütünleşmesi"ne büyük katkıda bulunuyor. "Çekirdek Avrupa" oluşumunu hedefleyen Almanya için bu süreç son derece önemli ve yıllardır bu ülkenin (neredeyse bütün bir Kohl döneminin) özverileriyle istenen yönde yol alıyor.

İkinciye gelince, bu da "ABD-İngiltere ekseni" ile "Kıta Avrupası" arasındaki diyalojidir. "ABD destekli İngiltere" ile "Fransa destekli Almanya" arasında böyle bir diyalojik sürecin işlediği su götürmez. Ancak bu diyalojik süreç tarafların karşılıklı son derece keskin konumlara büründükleri bir "çatışma" olarak değil, daha yumuşak ve çoğu zaman çıkarların çakıştığı bir "çekişme" durumu olarak görülmeli. Abartılı çatışma senaryoları bizi siyasal açıdan anlamsız sonuçlar çıkarmaya götürür. Ama ortada tam bir "uyum hali" olduğunu varsaymak da eş ölçüde yanıltıcıdır. Her iki abartılı savı da bir yana bırakırsak, bu ikinci diyalojik sürecin "Türkiye-Avrupa ekseni" açısından önemli bir role sahip olduğunu göreceğiz. Pazar günü konumuz bu olacak.