Erdem devleti

Hukuk Devleti''nin ne olduğundan maalesef habersiziz. “Hukuk Devleti” terimi Almanya''da doğdu. “Terim” yeterli olsaydı, Ondokuzuncu yüzyıl başlangıcında bu terimin Almanya''da doğuşundan yüzotuz yıl kadar sonra, Hitler Almanya''da iktıdara gelemezdi. Ne var ki Alman toplumu İkinci Dünya Savaşı''ndan sonra ye''se kapılmadı ve hayret verici bir hızla kalkındı. Tarihî mirasının iyi ve olumlu unsurlarından yararlanmasını bildi.

Bugünün Almanyası''nda baş gösteren ırkçılık tezahürlerini acıyla karşılıyoruz, Almanlar''ın da bizde olup bitenleri acıyla karşıladığı gibi! İnsanlığın ortak değer ve hedefleri üzerinde işbirliği yapmak, “insanlık ümmeti”nin ortak yükümü iken bu yükümü unuttuk. Hatırlama yönünde biribirimize yardımcı olmamız gerekirken, ya “tencere dibin kara/seninki benden kara!” kavgasıyla, yahut “benim tarihî birikimimde daha parlak olaylar ve kişiler var!” tarzında “biribirine nisbet verme” kavgalarıyla vakit geçiriyoruz. Bu arada en kolay soru olan “başörtüsü sorunu”nda bile toplum olarak bütünlemeye kaldık, “Başlangıç Bölümü” sorununda ne yapacağız? Korkunç bir “ihtilâf-ı kelime” (kavram ve terim kargaşası) içindeyiz. En kolay soruda ileri bir adım atılmış iken; bu ileri adımı atanlar “kabîle Devleti” oluyorlar, zulm=adalet olduğu için de insaf ve adalet dışı davrananlar “Hukuk Devleti''nin yılmaz savunucuları” unvanını bol keseden alabiliyorlar. Şecaat arzedilirken gitgide artık sadece sirkatler söyleniyor. Hukuk Devleti; Adalet Devleti''ni çağrıştırmaz oldu. Adalet teriminin de artık çok def''a: “zulm” anlamına geldiğini yukarıda söylemiştik.

Bu ay tutulması; şamatayla, silâh sıkmayla, teneke çalmakla önlenemez. Erdemler Düzeni hedefine bu kadar terim ve kavram kargaşasıyla ulaşılamaz.

Hukuk Devleti teriminin delâlet ettiği kavramı istemekle ve ona erişmek için gerekenlerin yapılmasıyla ulaşılır.

Hukuk Devleti teriminden önce bunu karşılayan bir terim İslâm Âlemi''nde yok muydu? Yok idiyse, bu kavramın da bilincinin olmadığını gösterir.

Kamu Hukuku alanında erken başlayan sapma; “Medîne” teriminin öz anlamını unutturmuş, yerine, sadece renksiz olarak “kamu gücü”nü bir süre için elinde bulundurmayı ifade eden “devlet” terimi ve devletin “hanedan”a göre adlandırılması geleneği geçmişti. Ne var ki “Hikmet”in bu “yitik” için kullandığı “terim” unutulmadı ve arapçaya “medîne-i fâzıla” olarak aktarıldı.

“Âl-i Cengiz oyunu” bu kavramı tekrar zihinlerde gölgeledi. Yine de unutulmadı. Osmanlı medreselerinde bahsi geçmez oldu. Bu gibi konularla uğraşmak, o dönemin terimleriyle “umur-i saltanata müdahale”, yani “lâikliğe aykırı” sayılabilirdi. Bu “lâiklik” anlayışı da “Âl-i Cengiz oyunu” döneminde sahnelenmiş ve Emevî ve Abbasî uygulamalarından sonra yapılan bu aşı tutmuştu. Böylece uygulamada Hukuk Devleti (Medîne veya medîne-i fâzıla) bilinci de, “Medîne-i fâzıla” düzeni içinde ancak doğru kavranması ve uygulanmasına kavuşulacak olan “eşitlik adaleti”ne dayalı “lâiklik” bilinci de unutulmuştu veya bu kavramların “bilinmez” olduğu görünümünün uyandırılması ihtiyata muvafık idi. Yoksa tencerede aş ve pencerede hadisata karışmayıp sâdece temaşa edecek baş kalmazdı.

-Amma da yaptın haa! Koçi Bey Risalesi, Koca Sekbanbaşı Risalesi felân yok muydu?

-Ey gözüm, bunlar vardı, amma bunlarda “Medîne-i fâzıla” özlemi yok demesek bile çok bulanıktı. Terimde artık hiç kullanılmıyordu. Yoksa Koçi Bey Risalesi''ne denk metinler Oniki Eylül döneminde dahi sipariş edilmiş ve müelliflerinde Koçi Bey kadar da “adalet” bilinci olmadığı için Hukuk Felsefesi alanındaki “fetret” büsbütün belirginleşmiş ve yoğunlaşmıştır.

“Koçi Bey Risalesi” asrında Molla Sadrâ da “mihnet”den tamamen kurtulamasa bile, kendi çevre şartlarında “bilim hürriyeti, düşünce hürriyeti ve üniversite (medrese) özerkliği”nden nisbeten daha fazla yararlanabildiği ve “Mirsâd-ı ibret” olarak kullandığı hücresinin penceresindeki başını kurtarabildiği için, “Medîne-i fâzıla” terimini de, doğru kavramı da yazabilip açıklayabiliyordu. Medîne-i fâzıla: hayr-i efzel (hayr-i efdal)''e insanlık ülküsüne ve kemâlin en yüce derecesine ulaşmayı sağlayan, “Ümmet-i fâzıla” (erdem toplumu) nitelemesine toplumu lâyık kılmayı hedefleyen düzendir. Bu toplum düzeninde, düzene dâhil olan her belde, her şehir halkı; insanlığın yüce ve gerçek hedefine ulaşmak için biribirine destek ve yardımcı olurlar. “Medîne-i fâzıla” değil de “Medîne-i nâkısa” varsa, “Medîne-i nâkısa”nın toplumu da “ümmet-i câhile” demektir ve hayırlarda değil şerlerde biribirine yardımcı olurlar. (Molla Sadrâ-i Şîrazî, Mebde ve Meâd kitabı). -Ülen, “hayrihi ve şerrihi” demiyon da ne zındıklık ediyon?- Anlayan Azîzan''a selâm ve meveddet