Otoriter yönetimlere veda

Amerikalı ünlü siyaset bilimci Francis Fukuyama, yeni kitabındaki görüşleriyle yine dikkatleri üzerine çekti. Ona göre bugün bilginin paylaşımına dayanan network sisteminin yaygınlaşmasıyla, klasik merkeziyetçi ve otoriter yönetim anlayışının sonu geldi. Bu durum, hem ülke hem şirket yönetimleri için geçerli.

Amerika''nın 1990''lı yıllarda gösterdiği yüksek performansı inceleyen yazar, bunu tümüyle değişen üretim ve yönetim ilişkilerine bağlıyor ve şöyle devam ediyor:

Yeni ekonomik düzen, genellikle karmaşık hale gelen bilgi teknolojisine dayandırılıyor. Oysa geçmiş teknoloji devrimleri gösterdi ki, kalkınmanın gerçekleşmesi için teknolojinin doğru organizasyon yapılarında uygulanması gerekiyor.

Fukuyama, son yıllardaki en önemli değişmenin, merkeziyetçi, hiyerarşik bürokrasilerin yerini açık ve network halinde çalışan organizasyonların alması olduğunu vurguluyor. Ona göre son yıllarda moda olan yönetim uzmanları bu değişime uyum sağlamada yardımcı olurken, olayın paradoksal temelini gözden kaçırıyorlar. Networkler formel kurallar ve organizasyonların yerine informel olanlarını getiriyor.

Network (şebeke) halindeki dünyada değerler sistemi önemini koruyor. Sosyal bilimcilerin "sosyal sermaye" dediği şey, enformasyon çağı organizasyonu için vazgeçilmez bir unsur.

Merkezi - otoriter devletler hangi sebeple iflas ettiyse, merkezi - otoriter şirketler de aynı sebeple iflas ediyor : içinde yaşadıkları, karmaşıklığı sürekli ortan dünyanın enformatik gereklerini yerine getiremiyorlar.

Hiyerarşik düzenlerin, endüstriyel üretimden enformasyon temelli ileri teknoloji üretimine geçiş sürecinde sarpa sarması kuşkusuz bir rastlantı değil. Merkezi hiyerarşilerin enformasyonla ilgili problemlerine F. Hayek 50 yıl önce yayınlanan bir makalesinde değinmişti. Emri altındaki her şeyi kontrol etmek için, otoriter bir yöneticinin karar vermesini sağlayacak gerekli enformasyona ihtiyaç var. Fakat ekonomiler ve üretim biçimleri karmaşıklaştıkça, gereken bilgi de o derece artıyor.

Modern yönetim, hiçbir yöneticinin kendi başına hakkından gelemeyeceği bir teknolojik uzmanlığa ihtiyaç duyuyor. Bu durumda, silah dizaynından bütçe yönetimine kadar her konuda teknik uzmanlara dayanmak zorunda kalıyor. İşte problem burada başlıyor. Çünkü ister teknik uzman olsun ister kendi alanında bilgi üreten ve kullanan kişiler olsun, gücü aşağıdakilere havale temek, tepedeki otoritenin gücünü zayıflatıyor.

Fukuyama buradan yola çıkarak Sovyetlerin çöküşünün analizini yapıyor. Sovyetlerde öyle bir zaman gelmiş ki teknik uzmanlar, bürokratik yöneticilerle pazarlık edecek güce ulaşmış. Böylece bir çeşit otonomi ve düşünce özgürlüğü zemini ortaya çıkmış. Moskova, bu noktada kontrolü elinden kaçırmaya başlamış.

Fukuyama şirket yönetimini de aynı şekilde değerlendiriyor: Artık tepedeki yönetici veya iş sahiplerinin her şeyi kontrol ettiği ve bildiği devirler geride kalmıştır. Günümüzün organizasyonlarında, ulaşılan her bilgi organizasyonun her birimine özgürce ulaştırılmalıdır. Fakat hantal hiyerarşik ortamlarda bu asla olmaz. Çünkü tepedeki adamlar bilgiyi elinde tutmak ister. Çünkü bilgi kuvvettir. Ve şirket içindeki belli kişiler güçlerini en yüksek düzeye çıkarmak için bilgiyi diğerlerinden kıskanırlar. Böylece klasik hiyerarşik ortamlarda tepedekilerle aşağıdakiler arasında enformasyonu kontrol mücadelesi devam eder. Teknik elemanların çoğu işlerini, kendilerini yönetenlerden çok daha iyi bilir. Bu durumda üretimi artırma konusunda en iyi kararları yalnız onlar verebilir.

Fukuyama yüksek düzeyde formalitenin hakim olduğu klasik endüstriyel üretim ağlarına örnek verirken Ford''un fabrikalarını hatırlatıyor. Buralarda daha çok ucuz emek olarak kullanılan vasıfsız işçiler, otomasyon sistemiyle çalışıyordu. Böyle bir ortamda "mavi yakalı" olarak tanımlanan çalışanların üretime hiçbir yaratıcı katkısı beklenmez. Sadece otomatik bir biçimde denileni yapmalıdır. İşte Amerikan endüstrisinin hantallaştığı ve fabrikaları Japonlara sattığı süreç buradan başlıyor. Mavi yakalılar sendikalar aracılığıyla haklarını koruma mücadelesine giriyorlar. Adeta kendi iş yerleriyle rakip oluyorlar. Beyaz yakalı yöneticilerden ayrılıyorlar. Bu nedenle, Taylorizm, vasıfsız iş gücünün koordinasyonunda tek yol olabilir. Fakat networke bağlı açık enformasyon toplumunda artık otoriter hiyerarşik düzenle idare etmek mümkün değil. Şirket organizasyonlarında da devlet organizasyonlarında da durum aynı. Bu bir kargaşa ortamı demek değildir. Kendine yeten, katılımcı ve bireylerin bütün insani potansiyellerine açık bir yapıda, otoritenin oluşması için yukarıda despot bir yöneticinin bulunması gerekmez. Toplum veya şirket, kendi esnek yapısıyla, sürekli elternatifler üretir. Amerikanın gücü işte buralarda aranmalıdır.

Fukuyama, bir yandan Amerika mitine yeni bir katkı sağlarken, öte yandan klasik hiyerarşik sistemlerde ısrar eden otoriter ülke ve şirketli uyarıyor: sonunuz geldi. Kendinizi değiştirin.