Karınca kolonisi

Geçen hafta başı yaşanan çılgın düşüşün ardından borsalar bellerini doğrultmaya vakit dahi bulamadan bu haftaya yine sert düşüşlerle başladılar. Günü yüzde 4''ler civarındaki düşüşlerle kapatan Asya borsalarının (Çin Şanghay Borsası''ndaki gerileme % 7''yi geçmişti) ardından bu satırların yazıldığı saatlerde İMKB''deki düşüş de aynı oranları zorluyordu. Diğer Avrupa Borsaları ise daha az olmakla birlikte yine önemli kayıplar yaşanıyordu. Geçen haftayı nispeten daha az zararlarla kapatmış olan ABD''ye de sıçrayacak muhtemelen bu seferki aşağı zorlama.

Geçen yazımızda ifade etmiştik. Bu tür hızlı yükseliş ve düşüşlerin olduğu dönemlerde, yatırımcı profili tektipleşir. Bütün oyuncuların aynı davranış kalıplarını sergilediği bir ortamda likidite için gereken çeşitlilik ortadan kaybolur, fiyatlar değer ifade etmekten ziyade bir ruh halini ifade etmeye başlar.

Küresel sermaye piyasalarının teknokratları olan finans mühendisleri, onlarca yıldır piyasaları modellemeye ve bu sayede sadece geçmişteki davranışlarını değil, gelecekteki seyrini de tahmin etmeye yönelik yığınlarca çalışma yaparlar. Bu çerçevede hem piyasaların, hem de tek tek yatırım araçlarının çeşitli açılardan değerlendirir ve tahlil ederler. Kimi zaman temel analiz, kimi zaman teknik analiz, kimi zaman da risk – getiri modelleri ile yönlerini tayin etmeye çalışırlar.

Ne yazık ki ne bir yatırım aracının değerini o aracın temel dinamiklerinden hareketle tespit etmeye çalışan temel analiz, ne geçmiş fiyat hareketlerinde motifler arayan teknik analiz, ne de rastlantısal riski modellemeye çalışan modern finans teorileri isteneni verebilmiş değildir.

Tüm verileri okuyup değerlendirebilecek bir donanıma ve veri setine sahip değiliz. Fiyatlarla gerekçeler arasında uzanan nedensellik zinciri de her zaman tek yönlü de işlemiyor. Kimi finans teorisyenlerinin ve iktisatçıların "astroloji" olarak tanımladığı teknik analiz ise, hem teorik bir zeminden yoksun, hem de ampirik çalışmalar bu alanın diğer analiz tekniklerinden daha başarılı olmadığını gösteriyor.

Öte yandan, yatırımcıların rasyonel davrandıklarını ve fiyatların herkes tarafından bilinen bilgilerce oluştuğunu varsayan modern finans teorileri de fiyat hareketlerindeki hareketliliği tahminde hayli zorlanıyor. Normal şartlar altında fiyatların tahmin edilemez olduğunu ve kimsenin piyasaları tüm zamanlarda yenemeyeceğini savunan etkin piyasalar modeli gibi teorik yaklaşımlar, fiyatlardaki rastsal dalgalanmaların boyutunu açıklayamıyor.

Butterfly Economics adlı kitabın ilk bölümü, karıncalar üzerine yapılan bir deneyle açılıyor. Bir karınca kolonisine aynı mesafede birbirinin eşdeğeri iki besin kaynağı yerleştiriliyor. Normalde karıncaların bir kaynağı diğerine nispetle tercih etmelerinin bir gerekçesi yok ve uzmanların öngörüsü koloninin yarısının bir kaynağa kalanının diğer kaynağa yöneleceği şeklinde.

Sonuç ilginç, çünkü karıncalar bir kaynağı diğerine nispetle daha çok tercih ediyor gözüküyor. Dahası, bu tercih zaman içerisinde değişebiliyor ve koloninin kaynaklar arasındaki dağılımı herhangi bir düzeni takip etmeksizin devamlı dalgalanıyor. Bu dalgalanma da bizim rastsal modellemelerde kullandığımız "normal" dağılımdan çok daha farklı bir grafik çiziyor. Ortaya, tabir caizse, İMKB grafiği gibi aşırılıkları hiç de az olmayan bir şekil çıkıyor.

Karıncaların bu davranışını etkileyen üç unsur var: Geçmiş tercihleri, başkalarının etkileri ve hür iradeleri. Bu üç unsur etkileşimli bir ortamdaki insan davranışlarının ve beklentilerinin de temeli aslında.

Borsalardaki süreçleri, çok daha farklı bir bakış açısıyla da değerlendirmenin zamanı geldi gibi. Karınca kolonisi iyi bir başlangıç olacağa benziyor.