Paranın rengi

Nerede bulunduğumuzu, ne yaptığımızı, nereye doğru gittiğimizi önemsiyor isek; nereden geldiğimize bakmakta fayda var. “Dün”e bu sebeple bakarız. Kimileri “Mazi kalbimde bir yaradır” der; kimi onu hasretle anar. Burada söz konusu edeceğimiz şey bir muhasebedir.

Ulaşım ve iletişimin yetersiz olduğu, dolayısıyla girişim ve tüketimin ihtiyaca göre belirlendiği, üretimin bunlara ayak uydurduğu kanaat dünyasından geliyoruz.

Üç neslin peş peşe veya birlikte ömür sürdüğü mekânlardan, atmosferden çok uzaklaştık. Az zamanda büyük değişim. Fazla değil elli sene önce bu ülkenin pek çok yerinde mal mübadelesi yapılıyordu; insanlar paranın renginden bîhaberdi. “Mor binlik” denilen şey, nüfusun ezici çoğunluğu için camekânda seyredilecek bir tablo gibiydi.

Mevsimler munisti, tanıdıktı. Her biriyle ayrı ayrı muhabbetimiz vardı. İlk mektepteki “mevsim şeridi” sonbaharda okulların açılması, göçmen kuşların göçü, temizlik işçilerinin sokakları kaplayan kuru yaprakları süpürmesi, naftalin kokulu sandıklardan hırka ve yeleklerin çıkarılması, rüzgârın hafiften ısırmaya başlaması “Kış hazırlıkları”nın yapılmasına işaretti. (Şimdi bunlar Cem Yılmaz''ın skeçlerine konu olabilir). Önce odun-kömür alınır, bir köşeye istif edilirdi. Bazı yörelerde odun (meşe) bütün olarak alınır, sokak sokak dolaşan “baltacı”lar tarafından doğranırdı. Henüz elektrikle işleyen hızarlar yaygınlaşmamıştı. Ardından un-bulgur-bakliyat tedariki yapılır, patates-soğan çuvalla alınır, salça kaynatılırdı. Kadınlar yaz mahsullerinden sebze ve meyve kurutur; erişte keser, tarhana döker, reçel kaynatırdı. Peynir ve yağ teneke ile alınır; bütün bunlardan sonra her aile gücüne göre bir iki davar kesip kavurma yapardı.

Kış, günlerce yağan kar, sessizlik, soğuk, buz ve yolların kapanması demekti. Bazen güneyden yol bulup gelen kamyonlar limon portakal taşırdı. Kış sebzeleri turp, lahana, şalgam ve yazdan koparılınca bahara kadar kalabilen kara-kabak''tan ibaretti.

“Mangal başı kış gününün lâlezarıdır” denilmiş. Sobalar yanmaya başladığında artık iyicene eve kapanılır, sohbetin biri gider, öteki gelirdi.

İçe dönük, kendine yeterli, sıcak, samimi, her köşesi belli bu sebeple güvenli bir hayat. Dumanı tüten bir tas çorba.

Paradan konuşulmazdı, enflasyon bilinmiyordu, insanlar borsadan bîhaberdi ve ucuza kapatılacak bir arsa da yoktu. Ne ilerleme fikri, ne gelişme, ne değişme.

Akrabalar, mahalle, hemşeriler, cemaat. Dayanışma, birlikte sevinç birlikte keder.

Ama dünya bu; durduğu yerde durmaz. Döner. Gen günler ömürsüz derler. Feleğin çarkını döndüren rüzgâr sonunda ülkemize de ulaştı.

Son elli yılda Edirne''den Ardahan''a kadar bir deprem yaşandı. İhtilaller, idamlar, cepheler, krizler vesaire. Her fert evinden, yerinden, köyünden oldu. İşin ucu Avrupa''ya kadar uzadı. Ve içine kapanmış denilen toplum uyandı. (Belki de yeni bir uykuya daldı veya gözleri açık rüya görmeye başladı. Öyle bir rüya ki Adriyatik''ten Çin Seddi''ne kadar).

Paranın kanatları bütün ufku kaplamıştı. Her yanda dönülecek köşeler, çekici projeler, spekülasyon. Emeğin pabucu dama atılmıştı. Para tabîatı icabı dinsiz-imansızdı. Kovuğundan çıkan canavar doymak bilmeyen bir iştiha ile ahlakı, inancı, ideolojiyi, merhameti, şefkati, vatan sevgisini, aileyi ve sonunda ferdi ezdi geçti.

Seksen sonrasında Türkiye dünyaya entegre oldu. Yani ayakları suya erdi. Artık kiminle dansettiğini biliyordu.

Ne yazık ki küçük bir alafranga azınlıktan gayrısı dans dersi almamıştı. Onların halayı, davul-zurnası, tıpkı ilk mektebin “mevsim şeridi” gibi müzelik olmuştu.

Bir sabah yataktan kalkıyorsun ve kendini Kafka''nın böceği gibi değişmiş buluyorsun. Biz dünle bugün arasındaki o kısa mesafeyi nefes nefese koştuk. “Atları da vururlar” denilmiş, tökezleyen yolda kaldı.

Şimdi ne dün kaldı ne güvenli gelecek.

“Ânı yaşa” diyorlar.

Biz de “Batsın bu dünya” diye cevap veriyoruz. Bırakın yaşayalım, düşün yakamızdan.

Geçmiş olsun.