Alman iktisat düşüncesi

İktisat temrinlerine devam ediyoruz. Sıkça sorulan suallerden biri şu: İktisadî düşünce ne ölçüde evrenseldir? Mesela bir İngiliz, Alman veya Japon iktisatından söz etmek mümkün müdür? Makul bir cevap için, önce Almanya''nın 19. yy serüvenine göz atmakta yarar var.

Almanya sanayide ''geçkalmış'' bir ülkeydi. Alman sanayii en son makinelerle imal edilen İngiliz mallarına karşı acz içindeydi. İngiltere sanayi devriminde bir nesil öndeydi ve hem yeni teknolojilerin, hem vasıflı teknik adamların yurt dışına çık(arıl)masına yasak koymuştu. 1806''daki Kıta Avrupa''sı Blokajı''ndan sonra İngiliz malları aşağı yukarı alınmaz oldu; böylece kıtadaki sanayilere gelişme fırsatı yaratıldı. Ülkenin batısında madencilik ve metalürji geliştirildi. Friedrich Krupp 1810''da Essen''de, Almanya''yı bir asır boyunca silahlandıracak olan metal işleme kompleksini inşa etmeye başladı.

Alman sanayii, daha başlangıçta, ileri kapitalist çağın vasfı olan ekonomik temerküze yöneldi. "Sanayi devriminin İngiltere''deki öncü işletmeleri genellikle küçük, hatta ufacıktılar," diyor David Landes, oysa daha sonraki girişlerin büyük ölçekli olması kaçınılmazdı. Büyük ölçekli sanayi için, büyük miktarda para gerekiyordu. Almanlar bu amaçla yatırım bankaları kurdular. "Bunlar bir yandan ticarî mevduat kabul ediyor, diğer yandan uzun vadeli yatırımları finanse etmek için kısa vadeli değerleri kullanıyorlardı. Sanayi işletmelerini teşvik ediyor, hisselerini satın alıyor, hisse ve tahvil stoklarını kendi portföylerinde tutuyor, ihtiyaç başgösterdiğinde kredi veriyor ve yönetim kurullarına temsilciler sokarak operasyonlarında doğrudan yer alıyorlardı. Bu bankaların bazıları böylelikle Almanya''da düzinelerce büyük şirketi nüfuz ve denetimleri altına aldılar." Alman devletçiklerinde modern banka sistemi 1830 dolaylarında çeşitli hükümetlerin inisiyatifleriyle kurulmaya başlandı. Bu bankalar hem birer kredi kaynağı, hem de ortak veya denetçi sıfatıyla sanayi şirketleriyle yakın temas içinde oldular. Bunların çoğu Rothschilds, Schickler ve Bethmann gibi banker aileleri tarafından işletiliyordu.

Ekonomik büyümenin önündeki önemli bir engel de parasal sistemlerin ve ticaret yasalarının çokluğuydu. Finasal faaliyetin hukukî temeli Alman Konfederasyonu''nun siyasî zayıflığını yansıtıyordu. Üye devletçiklerin her biri kendi parasını darbetme, kendi iş yasalarını çıkarma, kendi ağırlık ve uzunluk ölçülerini sürdürme hususunda serbestti. Oysa daha yoğun bir ekonomik faaliyet, engelsiz bir millî pazarın kurulmasıyla mümkündü. Bu amaca 1834''te başlatılan gümrük birliği (Zollverein) sayesinde ulaşıldı.

Bu gelişmenin ekonomik filozofları eksik değildi elbette. Hatta, fikrî hazırlığın çok daha önceden başladığını söyleyebiliriz. Birinci Friedrich Wilhelm ta 1727''de Halle Üniversitesi''nde bir Oeconomie, Policey und Kammer-Sachen kürsüsünün kurulmasını ferman etmiş, çok kısa bir süre sonra Frankfurt Üniversitesi''nde ikinci bir kürsü daha kurulmuştu. Fakat özgün ve yüksek düzeyli ekonomik fikir üretimi ancak yüz yıl sonra başarılacaktı. Bu gelişmenin öncüleri filozof Fichte, Adam Müller ve Friedrich List idi.

Fichte, 1800 yılında yayımlanan Der Geschlassene Handelsstaat adlı eserinde birey ile devlet arasında tasarladığı bir uzlaşmayı ekonomik sorunlara uyguluyordu. Handelsstaat''ın temeli, Adam Smith''de olduğu gibi, doğal hukuktu. Ama Fichte, gücü eşitsiz bölüştürdüğü için ekonomik liberalizmi (laissez-faire) reddediyordu. Doğal hukukun buyruklarına uyabilmek için, devlet kapalı bir birim haline gelmeliydi. Bunun en etkin yollarından biri madenî paranın ortadan kaldırılmasıydı. Fichte, dünya-para (Weltgeld) ile ülke-para (Landesgeld) arasında bir ayırım yapıyordu: Birincisi değerli madenlerden yapılıyor, ikincisi ise devletin irâdesiyle genel kabul görüyordu. Ülke-paranın değeri sabit olacak, dünya-para ise ülkeye sokulmayacaktı!