Clinton, AGİT ve deprem

ABD Cumhurbaşkanı Clinton''un ülkemize gelişi, Bolu-Düzce depremiyle gölgelendi. Ateş düştüğü yeri yakar. İzmit-Adapazarı kadar yaygın olmasa bile, gene büyük bir vurgun yedik. Üstelik bu defa, İstanbul''u da kapsayacak şiddetli bir sarsıntıdan da söz ediliyor. Marmara Denizi, Şarköy''e kadar boydan boya yırtılırsa, deprem %7''yi bile aşacakmış.

Clinton bir büyük devletin cumhurbaşkanı. Amerika nasıl böyle güçlü bir ülke haline geldi, bu vesile ile onu araştırmalıydık.

Her türlü bireysel özgürlüğü, devlet baskısı karşısında koruyan anayasalarının bu başarıdaki rolünü anlamaya çalışmalıydık.

Ama herkes, (haklı olarak) can derdine düşmüş durumda. Ecevit "Hükûmet sallanmıyor, dimdik ayakta" dedikçe, Türkiye sallanıyor. Hem de tam Meclis''te, Plan Bütçe Komisyonu''nda YÖK bütçesi görüşülürken.

Bir çoğumuz, televizyonlardan YÖK Başkanı Kemal Gürüz''ü karşımızda sallanırken gördük.

Ve ister istemez, genç kızlara üniversite kapılarında yapılan zulmü hatırladık.

Bu gidişle Ecevit''in partisi önümüzdeki seçimlerde sandığa gömülecek. Çünkü vatandaşlarımızın bir çoğu artık DSP Genel Başkanı''nın uğursuzluğuna inanmaya başladı.

Bir zamanlar, İsmet Paşa devrini anarken, "Geldi İsmet, kesildi kısmet" derdik. 1978''in Ecevit hükûmeti, yokluklar, kuyruklar ve karaborsa ile hatırlanıyor. DSP koalisyonundan ise galiba bize tabii afetler ve o konuda yaşanan beceriksizlikler yadigâr kalacak.

Evet Clinton geldi. Gelmeden önce, Georgetown Üniversitesi''nde yaptığı konuşmada, 21. asrın istikrarını, Müslüman ve demokrat Türkiye''nin belirleyeceğini söylemişti. Clinton''un sözleri şöyleydi:

"Türkiye''ye gittiğim zaman, 20. yüzyılın tarihinin büyük bir bölümünün, iyi veya kötü şekilde Osmanlı İmparatorluğu''nun Birinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasında yıkılmasıyla ve bunun ardından Avrupalı güçlerin verdikleri kararlarla belirlendiğini anlatacağım. İnanıyorum ki gelecek yüzyıl da, Türkiye''nin bugünkü ve gelecekteki kendi geleceğini ve rolünü belirlediği yol ile önemli ölçüde şekillenecek. Çünkü Türkiye, Avrupa, Ortadoğu ve Orta Asya''nın kesiştiği noktada bulunuyor. Eğer Türkiye, istikrarlı, demokratik, laik bir Müslüman ulus olarak Avrupa''da tam olarak yerini alabilirse, gelecek daha iyi olacak."

Fazilet Partisi heyeti olarak ABD''de de Georgetown Üniversitesi profesörlerinden John Esposito''yu da ziyaret etmiştik. Prof. Esposito, Huntington''un "Medeniyetler Çatışması" tezinin aksine Dinler ve Kültürler arası diyalogu savunuyor; bu konuda araştırmalar yapıyor. Türkiye''nin meselelerine bakış açısı ve yorumları aynen bizim görüşlerimizi andırıyor.

O, binlerce kilometre uzaktan doğruları görebilirken, Ecevit''in burnunun ucunu göremeyip, halâ, yeni bir genelge yayınlayarak irticaın(!) yakın takibini, kaymakamlıkların da iştirakiyle, ilçelere kadar yaygınlaştırmasını izah etmekte zorlanıyoruz.

Türkiye, sadece Clinton''u misafir etmiyor. İstanbul''da AGİT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı) Zirvesi de toplanıyor. Bu teşkilatın Helsinki Komisyonu, hak ve hürriyetlerin takipçisi.

1975''de, Türkiye''nin de dahil olduğu üye ülkeler, Helsinki Nihai Senedi''ni imzalayarak; insan haklarına, temel özgürlüklere, bu meyanda düşünce, inanç ve din özgürlüğüne saygı gösterecekleri sözünü verdiler. 1975''te imza atanlardan sadece Süleyman Demirel, halâ etkili bir makamda bulunuyor. Bu sebeble "ahde vefa" Cumhurbaşkanımız''ın şahsî taahhüdü söz konusu olduğu için, daha büyük önem arzediyor.

Helsinki Nihai Senedi''ni "Tamamlayıcı Belgeler" 1983''te Madrid''de, 1989''da Viyana''da ve 1990''da Kopenhag''da imzalandı. Her birinde, din hürriyetleri, en geniş anlamda teminat altına alındı.

1989 tarihli Viyana Tamamlayıcı Belgesi (16.1), "Şahıslar veya cemaatler açısından, sivil, politik, ekonomik, sosyal ve kültürel sahada, din veya her türlü inancın tanınıp uygulanması hakkını" teyid etmiştir.

1990 Kopenhag Tamamlayıcı Belgesi''nde ise (9.4), düşünce, inanç ve dini hürriyetlerin tanımı yapılmıştır. Bu hürriyet, kişinin, dinini veya inancını değiştirme; tek başına veya topluluk halinde bu inancı -ibadet, eğitim, uygulama biçiminde- dışa vurma hakkını ihtiva eder.

Helsinki Nihai Senedi çerçevesinde, Kopenhag Belgesi''ni imzalayan bir Türkiye''nin, İmam Hatip Okulları''nın orta kısımlarını kapatması, hele hele, din eğitimini 12 yaşından küçüklere yasaklaması, ahde vefasızlıktır.

Geçtiğimiz haftalarda, Fransız diplomatlarından birisiyle beraberdim. Bana, Türkiye''deki laiklik uygulamalarının Fransa ile mukayesesinden duyduğu rahatsızlığı dile getirdi: "Fransa Türkiye gibi değil. Bizim memleketimizde, demokrasi bütün kurum ve kuralları ile kâmilen işliyor" dedi.

Muhatabım haklıydı. Ama biz, Türkiye''yi Fransa''nın bugünüyle değil, dünü ile, devrimin ilk seneleriyle mukayese ediyorduk. 1789 öncesinde, Fransa''da Katolik Kilisesi aynı zamanda dünyevi iktidarı da temsil ediyordu. Bu yüzden özgürlük mücadelesi Kilise''ye karşı verildi ve ister istemez din düşmanı bir renge büründü. Zaten laikos "Ruhban sınıfının dışında kalan, halktan biri" anlamını taşır.

Fransa''da din eksenli ideolojik mücadele, yüzlerce yıl sürdü. Ama bugün Kilise okulları -ki ülkemizde faaliyetini sürdüren, Notre Dame de Sion ve St. Joseph, bu tip okullara örnek teşkil eder- özel okul statüsünde bulunmalarına rağmen, artık devletten yardım alıyor.

Fransa''daki gelişimi Taha Akyol 30 Mart 1997 tarihli makalesinde şöyle anlatmıştı:

"Fransız Devrimi''nin radikal ve totaliter ''laikliği'' ile Fransız Katolikliğinin bağnaz ve monarşiyi ihya etmek ''dinciliği'' yüzünden Fransız sağında da solunda da liberalizm olamamıştır. Sol kendini Jakobenizmden kurtaramamış, sağda ise Hıristiyan Demokrat Partiler olamamıştır. Radikal din karşıtlarıyla, Katolik ihyacılığın dervişleri, liberal bir Katolik partisine imkân vermedi. Cumhuriyetle dini barıştırmak isteyenler... hep başarısızlığa uğradı. Katolikler daima Krallık özlemiyle yanıp tutuştu. Üçüncü Cumhuriyet kiliseye adım atan subayları bile ordudan attı. 1958''de De Gaulle, 6 partinin elinde oyuncak olan ülkesini iki kanatlı ve yöneten demokrasiye kavuşturmakla kalmadı. Katoliklere güven veren merkez sağ kişiliğiyle Katolisizmi Cumhuriyetle barıştırdı. Kilise okullarını onayladı, üstelik, özel okul statüsündeki bu okullara devlet bütçesinden destek verdi. Böylece gerilim düştü ve De Gaulle, iki asır müddetle ideolojik lafazanlığa batmış olan Fransız siyasetine pragmatik bir dil getirdi: Fransızlar iyi yönetimi, ekonomiyi, teknolojiyi, eğitimin kalitesini konuşmaya başladılar. İşte bugünkü güçlü Fransa. Kilise okullarındaki öğrenciler laik devlet okullarından daha kaliteli bir eğitim gördükleri için övünüyorlardı. Laikler bundan tedirgindi. Solcu Mitterand''ın, 1981 seçimlerindeki sloganlarından biri, tek ve devlet eliyle laik eğitim idi. Mitterand''ın iktidara gelmesi küllenmiş yangını tekrar tutuşturdu. ''Laik'' ve ''dinci'' gerilimi başladı. Milli Eğitim Bakanı Alain Savary bir uzlaşma sağlamaya çalıştı ama iki tarafın itirazıyla karşılaştı. Ekonomi de bozulmuştu. Haziran 1984 Avrupa Parlamentosu seçimlerinde Mitterand''ın partisinin oyu yüzde 21''e düştü. Yeni Milli Eğitim Bakanı J.P. Vhevenement Mitterand''ın dramatik U dönüşü''nü uygulamaya koydu. Mitterand''ın politikası, artık Kilise okulları lobisi ile Sosyalist Parti arasındaki çatlağı giderecek bir uzlaşmayı sağlamak ve eğitimin genel standardını ve Cumhuriyetçi vatanseverliği yükseltmekti. Ve, Sosyalist yönetimde kilise okulları eskisi gibi, devletten ödenek de alarak devam etti."

İdeolojik tartışmaları geri bırakan Fransa''dan gene Türkiye''ye dönelim.

Türkiye''de halâ "irtica" yakın takip altında.

Laiklik, din düşmanlığı ile karıştırılıyor. Oysa, Clinton''un da söylediği gibi, 21. asra damgasını vuracak olan bir Türkiye, Avrupa Birliği''nin de bir parçası haline gelmek istiyorsa, daha demokrat, daha özgür bir çizgiyi benimsemeli.

İstikrarın yolu, baskı ve despotluktan değil, insan haklarına saygılı demokratik bir düzenden geçiyor.

Soğuk savaş yıllarında, ön cephede savaşacak bir Türkiye''nin demokrat olup olmaması, Batı açısından o kadar önem taşımıyordu. İstikrarın korunması yeterliydi. Ama artık istikrarın adresi belli oldu: Kültürel ve etnik kimlikleri ezmeyen, barış içinde birlikte yaşamaya elverişli, hoşgörülü, anlayışlı bir düzen.