Rüşvet sektöründe kriz

Siyasi iktidarların ve yüksek dereceli bürokratların, rüşvet almakla ve yolsuzluk yapmakla suçlanmaları, sıradan bir olay haline geldi. Artık iktidarlar, hizmetlerinin yetersizliği kararlarının yanlışlığı, yatırımlarının doğru tercih olmadığı gibi, görevlerine ilişkin nedenlerle eleştirilmiyor. İktidara gelen parti ya da partiler, önceki iktidarları, rüşvet almak, yolsuzluk yapmak, haksız kazanç sağlamak gibi ağır suçlarla itham ediyor. Bu konuda dosyalar hazırlanıyor, bantlar, kasetler açıklanıyor.

Siyasetçilerin ve kamu görevlilerinin, toplumsal konumlarını istismar ederek haksız kazanç sağlamalarının bilinen en yaygın yolu rüşvettir. Eskiden katipler ve küçük dereceli yöneticiler tarafından yaygın olarak işlendiği sanılan bu suçun, iletişim kanalları zenginleştikçe, her seviyedeki devlet ve hükümet görevlisini ilgilendirdiği ortaya çıktı.

1990''lı yıllarda İSKİ, ASKİ, İLKSAN ve TURBAN olayları ile Türkiye''nin gündemine yoğun olarak gelen rüşvet, esasında kökü çok eskilere dayanan, neredeyse devletle yaşıt olan bir toplumsal hastalıktır. Tarihte zengin-fakir, demokratik-otoriter, ilerlemiş-geri kalmış, liberal-sosyalist gibi ayırımlar yapılmaksızın, her türlü devlet yönetiminde rüşvet alındığı söylenebilir. Geçtiğimiz on yıl içerisinde, Fransa, Almanya, İngiltere, Japonya, Belçika, İspanya, Kore, Venezuella ve İtalya''da hükümet ve devlet başkanlarını içine alan rüşvet skandalları açığa çıktı.

Tüm hukuk sistemlerinde rüşvet almak da vermek de suçtur. Ancak bazı ülkelerde, uluslararası ticaret yapan firmaların, yabancı devletlerin bürokrat ve temsilcilerine rüşvet verebilecekleri kabul edilmektedir. Örneğin ABD ve Fransa''da, dış ticaret yapan firmaların, yabancı ülkelerin bürokratlarına ve temsilcilerine "hediye" ve "komisyon" adı altında ödeme yapılmasına göz yumuluyordu.

Dış ticarette ihale bedellerinin yükselmesi, ödenen rüşvetin miktarını artırdı. Bu durum ABD hükümetini rahatsız etti. ABD''de 1997''de çıkarılan bir yasayla şirketlerin, iş yaptıkları yabancı ülke görevlilerine rüşvet ödemeleri yasaklandı. Fakat uluslararası piyasalarda ABD''nin rakibi olan ülkelerde böyle bir yasa olmadığından, müşteri kaybeden firmalar, Başkan Clinton''dan yardım istediler. Clinton konunun Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD)''nde ele alınmasını sağladı.

OECD, uluslararası ticarette rüşveti yasaklayan bir sözleşme hazırladı. Sözleşme bugün (15 Şubat 1999) Brüksel''de üye ülke temsilcileri tarafından imzalanarak yürürlüğe girecek. OECD üyesi 34 ülkeden bu sözleşmeyi imzalayanlarda, "bahşiş" ya da "komisyon" adı ile de olsa, yabancı ülkelerin memur ve temsilcilerine ödeme yapılması yasaklanacak. Rüşvet alana da, verene de ağır para ve hapis cezaları uygulanacak.

OECD''nin hazırladığı sözleşmeye, Avrupalı firmalar büyük tepki gösterdiler. Özellikle Dünya''nın üçüncü büyük silah satıcısı olan Fransa''da, silah satıcısı firmalar, Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkelerine, rüşvet ödemeden satış yapmada zorlanacaklarını açıkça dile getirdiler. Ünlü Mirage uçaklarını üreten firmanın temsilcisi, komisyon ödemeden mal satamıyacağını, bu kararla ayrıca rüşvet sektöründe çalışan binlerce insanın işsiz kalacağını belirtti.

Silah üreticisi firmaların, mal sattıkları devletlere yüksek miktarda rüşvet ödedikleri, ilk olarak Lockheed Skandalı ile duyulmuştu. Amerika''nın önde gelen silah üreticisi firmalarından olan Lockheed Corparation''ın 1970''li yıllarda, yurt dışında ihale kazanmak için, yabancı devlet görevlilerine 24 milyon dolar rüşvet dağıttığı ortaya çıkmıştı. O günden beri, silah üreticisi firmalar, bu alanda yaptıkları harcamaları, muhasebelerinde "komisyon" ya da "hediye" olarak gösteriyor ve masrafa yazıyorlardı. Rayiç çok yükselince ABD hükümeti önce yasa çıkardı. Daha sonra, uluslararası nitelikte bir sözleşmenin yürürlüğe konmasını sağladı.

OECD ülkelerinin imzalayacakları sözleşme ile belki rüşvetin rayici düşürülebilir veya mekanizmanın daha gizli işlemesi sağlanabilir. Ama kesinlikle rüşvet önlenemez. Eğer rüşvetin önlenmesi için yasalar yeterli olsaydı, rüşvet alanın da verenin de çok ağır cezaya çarptırıldığı Türkiye''de, bu hastalığın kökünün kazınması gerekirdi. Oysa hükümetler ve yüksek bürokratlar bu suçla itham edilmeye devam ediyor. "Rüşvetin belgesi olmaz" denir. Ama Meclis''in arşivinde, başbakan ve bakanlar hakkında hazırlanan dosyalardan, bu konuda araştırma yapacaklara çok zengin bir kaynak oluştu.

Rüşvet, özellikle rasyonel bir sisteme oturtulmayan bürokrasilerde, resmi dairelerde yaptırılan işlere ödenen sabit masraf kalemlerinden biri haline gelir. Resmi dairelerde iş takibine gidenler, bir miktar da memurun şahsına ödeme yapacaklarını önceden bilir ve buna göre hazırlıklı olurlar. Kamu yönetiminde kapalı ilişkilerin, yüksek düzeyde korumacılığın, zayıf gelir toplama sisteminin, gelir dağılımında adaletsizliğin hakim olduğu ülkelerde rüşvet, hükümete ve memurlara sunulan bir tür sus payıdır.

Siyaset, niteliği itibariyle insanı ahlaken bozmaya en müsait meslektir. Özellikle modernleşme döneminde geleneksel inanç ve ahlak değerlerinin siyasi alandan uzaklaştırılması, manevi boşluk doğurdu. İnancın küçümsenmesi, maddi ilişkileri hukukun ve ahlakın önüne geçirdi. Türkiye''de rüşvet ve yolsuzlukların önlenmesinde, hizmetlerin yerinden karşılanmasına ağırlık veren, açık ve demokratik bir yönetim anlayışının önemli katkıları olur. Ama daha da önemlisi, devletin üst makamlarını işgal edenlerin, hak, hukuk, helal, haram, konusunda dikkatli olmalarıdır. Çünkü Türkiye''de, rüşvet ve yolsuzluk, devletin üst kademelerinden cesaret almakta ve miktarı azalarak alt kademelere doğru yayılmaktadır.

Türkiye''de rüşvetin önlenmesinde, hizmetlerin yerinden karşılanmasına ağırlık veren demokratik yönetim anlayışının önemli katkıları olur.