22 Temmuz'un galibi Türkiye

22 Temmuz seçiminin kısa vadedeki galibi AK Parti, uzun vadedeki galibi Türkiye oldu. AK Parti'nin ikinci dönem için milletten yeniden yetki alması, Türk seçmeninin istikrardan yana oy kullandığını gösteriyor. Ortaya çıkan 3+1 partili Meclis tablosu, seçmenin yaklaşık yüzde 85'inin Meclis'te temsil edileceğini gösteriyor. Bunlar, Türk demokrasinin geleceği ve siyasetin normalleşmesi için önemli bir kazanım.

Bu seçimlerin Kasım'da değil de 22 Temmuz'da yapılmasını zorunlu hale getiren şartlar düşünüldüğünde herkesin korktuğundan daha rasyonel ve normal bir secim yaşandı. Siyaset ve demokrasi dışı aktörlerin olası müdahaleleri seçim sürecini etkileyemedi. Korkulan provokasyonlar (suikast girişimleri, bombalı saldırılar, yani “Hudson sendromu”) yaşanmadı. Türkiye'nin büyük değişimler yaşadığı bir dönemde yetkinin tazelenmesi ve milli iradenin yeniden tecelli etmesi, demokratik kurumların sürekliliğini gösteriyor. Bu manada 22 Temmuz seçim sonuçları aynı zamanda 27 Nisan muhtırasına ve benzeri demokrasi dışı müdahalelere açık bir cevap niteliği taşıyor.

Bu seçimi Türkiye'nin kader seçimi, varlık-yokluk meselesi vs. olarak ortaya koyan ve kimlik siyaseti üzerinden oy toplamaya çalışan aktörler büyük ölçüde başarısız oldular. Ulusalcılık adı altında bile olsa aşırı sağ ve statükocu söylemlerin itibar görmediği ortaya çıktı. Buradan çıkan bir diğer sonuç, yükselişte olduğu söylenen ulusalcılığın sosyolojik bir zemininin bulunmadığı, daha ziyade medya destekli söylemsel bir gücünün olduğu gerceği. Ulusalcı rüzgarı arkasına almaya çalışan CHP'nin ve bağımsız adayların uğradığı hezimet bu gerçeği teyid ediyor.

CHP'nin laiklik ve Atatürkçülük üzerinden yürütmeye çalıştığı çatışmacı ve olumsuz kampanya sonuç vermedi. DSP ile beraber ancak yüzde 20 civarında oy alabilen CHP bundan sonra temel ideolojik varsayımlarını gözden geçirmek zorunda. Cumhuriyet mitinglerinin rüzgarını da arkasına almaya çalışan CHP başarılı olamadı ve kentli, batılı, laik, elit kesimlerle sinirli oy tabanını genişletemedi. Atatürk'ün partisi olduğunu iddia eden CHP'nin Türkiye'nin belli bölgelerine ve o bölgelerde belli kesimlere sıkışıp kalmış olması düşündürücü.

MHP'nin yükselişi 2004 yerel seçimlerinden beri gözleniyordu. MHP zaten 2002 seçimlerinde de az bir farkla Meclis dışında kalmıştı. Dolayısıyla MHP'nin yüzde 15 civarında oy alması büyük bir sürpriz değil. Fakat MHP'nin bu oy artışı iki noktayı gündeme getiriyor. Birincisi geleneksel Türk milliyetçiliği, ulusalcılık gibi aşırı uçlar sayesinde değil, siyasi merkeze yakınlaştığı oranda destek bulan bir hareket. MHP'nin yer yer ulusalcı rüzgarı arkasına almaya çalışması secim atmosferinde normal karşılanabilir. Ama Meclis'e girmiş bir MHP'nin İlhan Selçuk gibi figürlerin övgüsüne mazhar olacak şekilde bir siyasi çizgi takip etmesi makul olmayacaktır. İkinci olarak MHP bu seçimlere kısmen damgasını vuran “hizmet mi, kimlik mi?” tartışmalarına da yeni bir boyut kazandırdı ve seçmenin en az hizmet kadar ideoloji ve kimlik partilerine de önem verdiğini gösterdi. Bu manada MHP'nin kimlik merkezli siyasi tabanı, AK Parti üzerinde de etkili olacaktır. AK Parti'nin kendini “kimliği olmayan hizmet partisi” olarak konumlandırmak gibi zorlama bir çabanın içine girmesine artık gerek kalmayacak.

AK Parti'nin başarısı ise pek çok unsura dayanıyor. Her şeyden önce AK Parti, sert polemiklere rağmen seçimlerin en pozitif kampanyasını yürüttü. Yaptıklarını anlatmaktan yapacaklarını anlatmaya fırsat bulamayan AK Parti, yeni bir gelecek vizyonu sunmaktan ziyade istikrar ve süreklilik vurgusu yaptı. Parti sözcüleri orta ve uzun vadeli hedeflerle secim vaatlerini birbirine karıştırdı. Buna rağmen ortaya çıkan oy oranı, AK Parti'nin büyük ölçüde başarılı olduğunu gösteriyor.

AK Parti'nin Türkiye'nin hemen her yerinden oy alabilmesi iki acıdan önem taşıyor. Birincisi bu, AK Parti'nin bir Türkiye partisi olma yolunda ilerlediğini gösteriyor. 2002'de olağanüstü şartların iktidara taşıdığı AK Parti bu fırsatı iktidar döneminde iyi kullanarak bir kitle partisi olmayı hedefledi. Secim sonuçları AK Parti'nin bunda büyük ölçüde başarılı olduğunu gösteriyor. Böylece AK Parti “bir siyasi parti ancak muhalefette gerçek kimliğine kavuşur” öngörüsünün dışında iktidarda olgunlaşan bir siyasi hareket olma sansını kazanmış bulunuyor.

İkinci önemli nokta, AK Parti'nin Türkiye'nin her yerinden neredeyse eşit oranda bir çoğunlukla oy alabilmiş olması. Bu, Türkiye'nin milli birlik ve beraberliği açısından hayati öneme sahip bir konu. Türkiye'de az görülür bir şekilde bir siyasi parti hem Marmara gibi zengin, kentli ve eğitimli kesimlerden hem de Doğu ve Güneydoğu Anadolu gibi Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı kırsal bölgelerden oy alabilmektedir. Bu, özellikle doğudaki vatandaşların meşru talep ve beklentilerini siyasetin merkezine taşınması açısından son derece önemlidir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da adeta kepenk kapatmış görünen CHP ve MHP'nin bu konu üzerinde düşünmesi gerekiyor. Aynı şekilde Türk Silahlı Kuvvetleri dahil Türkiye'nin birlik ve beraberliği ve devletin uniter yapısı konusunda endişeleri olan herkes, bu sonucu doğru okumalı.

Seçim sonuçları AK Parti'nin “merkez parti” olma iddiasına da yeni bir boyut kazandırmış durumda. Türkiye'de merkez parti olmakla kitle partisi olmakla genellikle birbirine karıştırılır. Şüphesiz bu ikisi arasında bir paralellik vardır ama kitlesel oy alan partiler dönemsel siyasi şartlara, farklı destek odaklarına ve izledikleri popülist politikalara bağlı olarak yükselip inebilirler. Merkez partisi olmak ise bu iniş-çıkışlardan bağımsız olarak siyasi yelpazenin ortaya yakin bir yerinde pozisyon edinmek ve bunu derinleştirmektir. 22 Temmuz seçimlerinde AK Parti bir merkez parti olma yolunda önemli bir adım atmış oldu.

AK Parti'nin oy aldığı sosyal taban, 22 Temmuz seçimlerinin ötesinde yeni bir fenomene işaret ediyor. Modernleşmenin yeni aktörleri dediğimiz kitleler, Turgut Özal'dan beri ilk defa Türkiye'nin siyasi merkezine bu kadar acık ve doğrudan ulaşma imkanına kavuştular. Bu yeni aktörler Türkiye'nin hem yatay hem de dikey hiyerarşilerini altüst ederek yeni iktidar alanları yarattılar, yaratıyorlar. Geleneksel elitlerin merkezi tekellerinde tutma yeteneğini ve ayrıcalığını her gün kaybettiğini gören bu 'çevre unsurları', hem merkeze yönelik yeni ve güçlü taleplerde bulunuyorlar hem de yeni merkezler inşa ederek güç paylaşımını zorunlu hale getiriyorlar.

Bu yeni aktörler yatay manada Türkiye'nin bütün coğrafyasından besleniyorlar. Neredeyse bir asırdır Ankara-İstanbul eksenine sıkışıp kalmış olan “merkez ekseni”, simdi yeni merkezler tarafından rekabete davet ediliyor. Malatya, Kayseri, Diyarbakır gibi yeni bölgesel merkezler, en az diğer iki merkez kadar güçlü bir varlık iddiasında bulunuyorlar. Bir başka ifadeyle merkezler çoğalıyor. Artik “Ankara'yı kontrol eden Türkiye'yi kontrol eder” varsayımı geçerliliğini büyük ölçüde yitiriyor. AK Parti bu yeni “çok merkezli Türkiye” gerçeğinin siyasi izdüşümlerinden biri.

Dikey olarak bakıldığında da yeni tabakaların ortaya çıktığını görüyoruz. Sosyal ve ekonomik statü gereği hep kenarda ve alt tabakalarda kalmış olan kitleler yeni kimlik talepleriyle ortaya çıkıyorlar. Tevarus edilen kentli-koylu, geleneksel-modern, dindar-çağdaş vs. kategorilerini açıktan ya da zımmen reddediyorlar. Bu kesimler genellikle geleneksel çevre unsurlarından geldiği için Türkiye'de bizatihi dindarlığın yükselişe geçtiği söyleniyor ve bu, AK Parti'nin “gizli İslamcı gündemi” ile ilişkilendiriliyor. Oysa yaşadığımız süreç, bugüne kadar yok sayılan ve marjinalize edilen bu kimliklerin artmasından ziyade giderek daha görünür hale gelmesidir. Küreselleşmenin sunduğu yeni imkânlar, bu kimliklerin yeni ifade alanları bulmasına da imkân sağlıyor. Muhafazakâr bir parti olarak AK Parti'nin bu kadar küreselleşme, rekabet ve AB yanlısı olması, bu sosyal dönüşümle yakından irtibatlıdır. Türkiye şeffaflaşmaya ve demokratikleşmeye devam ettiği müddetçe bu kimliklerin kamu alanındaki görünürlüğü artacaktır. Bu manada AK Parti çevre unsurları kucaklamaya çalışan bir merkez parti kimliğine doğru hızla evrilmek durumundadır. Sonuç olarak 22 Temmuz seçimlerinin galibi millet olmuştur. Simdi yapılması gereken bu yeni ve taze milli iradeyi Meclis'te en iyi ve yapıcı şekilde kullanmaktır

* Holly Cross Üniversitesi Öğretim Üyesi