ABD ve Türkiye'nin AB ile dansı

Barack Hussein Obama'nın ABD Başkanı olmasıyla ABD'nin değişen siyasetinden bahsediliyor gerçi bahsedilmesine, kimileri bu siyasetin değişmediğini ve değişmeyeceğini savunuyorlar, kimileriyse ABD'nin daha değişik bir açılım içinde olduğunu düşünüyorlar. Ancak herkesin hemfikir olduğu nokta, Barack Obama'nın uzun zamandır alışık olduğumuz ikinci sınıf uluslararası politikacı tipinden çok daha ayrı bir kişilik sergilediği ve sergileyeceği...

Barack Obama, ilk geniş kapsamlı Avrupa gezisinde, kendisinden ciddi değişiklikler bekleyen kesimin beklentilerini boşa çıkarmadı. Tarihte dünyanın gördüğü en büyük gücün başındaki kişi, ilkelerini bu gücün emrine vermek amacında olduğunu açıkça söyledi.

Barack Obama, ABD'nin temel değerlerinin demokrasi, kişisel hak ve özgürlükler, hukukun üstünlüğü olduğunu vurguluyor ve en düşük ortak payda olarak bu medeniyet çerçevesini çizmiş bulunuyor. Bu çerçeve dahilinde, tüm ülkelerle ve siyasetçilerle, eşit konumlarda görüşmeyi ve işbirliği yapmayı öneriyor. Bu son derece dengeli tutum, Bush dönemiyle simgeleşen “benden yana ya da benim karşımda” ikileminden tümüyle uzaklaşmayı gösteriyor. Bu tutumun ciddiye alınarak, ABD'nin yeni bir dünya düzeninin ilk taşlarını döşemeye başladığını saptamak da mümkün; ABD'nin sadece taktik değişikliklerle günü kurtarmak ve yurtdışına gönderdiği askeri varlığını olabilecek en kısa sürede tekrar geri almak için zaman kazanmak telaşı olarak nitelemek de mümkün.

İlk tepki, garip olmayan biçimde Fransa'dan geldi. Aslında garip olan, tepkinin Fransa'dan gelmesi değil, içeriği ile ilgili bir konuydu. NATO'nun askeri kanadına dönme ve giderek daha ABD yanlısı bir dış politika gütme hedefini koruyan Başkan Sarkozy, son gelişmelerden yeterince memnuniyet duymamışa benziyor. Sarkozy Fransa'sının esas hedefi, ABD ile birlikte olarak gücünü sadece sorunların çözümüne teksif edebilecek bir dış politika oluşturmak ve Fransa'yı, dünyada saygın bir “arabulucu” konumuna taşıyabilmek. Prag'da Başkan Obama'nın nükleer silahsızlanma konusunda yaptığı konuşma, nükleer vuruş gücünü NATO düzeyine taşımayan Fransa için kötü bir sürpriz oldu ve Elysèe Sarayı'ndan Obama'nın konuşmasını büyük ölçüde “reklam” amaçlı bulan bir analiz basına sızdırıldı. Bush yönetimi ile çalışmaya alışan AB liderlerinin, Obama üslubuna uyum sağlamakta zorluk çekeceklerinin ik işaretini de böylece almış olduk.

Türkiye bu denklemde nasıl bir yer bulacak sorusuna cevap vermek pek o kadar kolay gözükmüyor. Obama yönetiminin ilk üç önceliği, önem sırasıyla ABD ekonomisini ayağa kaldırmak, dolayısı ile dünya ekonomik büyümesine destek oluşturmak, Irak'tan ABD silahlı kuvvetlerini çekmek ve Afganistan ile Pakistan'da büyük bir felaketi önleyebilecek bir NATO gücü ve stratejisi olmak üzere belirginleşmiş bulunuyor. ABD yönetimi, bu sorunlar belirli bir düzeyde hallolma aşamasına gelene dek tüm gücünü bu alanlara teksif edeceğinin işaretlerini veriyor.

İlk öncelik açısından, ABD'nin Türkiye'ye ihtiyacı yok, ancak ondan sonra gelen Irak'tan geri çekilme, daha da önemlisi Afganistan ve Pakistan'da oynanacak rol açısından, sağlam bir Türkiye'ye, ABD'nin belki her zaman olduğundan daha çok ihtiyacı var. Burada esas olan, Türkiye'nin "sağlam" durarak bu desteği verebilmesi. Sağlam durmak teriminden kastedilen de, uluslararası düzeyde sembolik bir takım sorunlarından arıtılmış, AB'ye girme konusunda soru işareti olmaktan çıkmış ve “istikrar ihraç edebilme” yeteneği itibarıyla, önemli geleceği tüm ülkelerce genel kabul görmüş bir Türkiye kastediliyor.

Başkan Obama, bu analizi doğrulayacak tüm sinyalleri verdi, hatta açıkça söylemekten çekinmedi. Türkiye'nin tam üyeliği, ne Türkiye ne de AB açısından tartışılarak ertelenecek bir süreç değil ABD Başkanına göre, bu saptama ile birlikte Fransa/Almanya mihverinden ciddi biçimde “AB işlerine karışma” uyarısı geldi. Başkan Obama bu uyarıyı da “iyi düşünürseniz doğruyu görürsünüz” anlamına gelecek, üslupta fevkalade yumuşak ancak içerik olarak tüm muhalefetini vurgulayan bir cevapla savuşturdu. Türkiye'deki demokratik standartların yükseltilmesi sürecine de destek veren Obama, bunları anlatırken, yanında demokratik işleyişi hiç bir zaman kafalarda soru işaretleri yaratmayacak bir Türkiye görmek istediğini de belirtti.

Ancak Başkan Obama'nın ve ABD'nin işi çok acil olduğu için, Türkiye'deki reform sürecinin aciliyetinden çok, dış politikada Türkiye'den atması beklenen adımlar üzerinde duruldu. Bu konuda AB, özellikle de Başkan Sarkozy, denklemde Türkiye'nin ağırlığını dengeleyecek bir girişimde bulunacak imkânlara sahip değiller. Pakistan'da Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün gerçekleştirdiği arabuluculuk ve bilge adamlık rolü ise Fransa'ya henüz çok uzak. Pakistan'da Pervez Müşerref'in iktidarı teslim ederken kan dökülmemesini sağlayan belirleyici unsur Türkiye'nin arabuluculuğu oldu. Bunu AB ülkeleri ve Fransa ciddi biçimde farketmediyse de, ABD diplomasisinin bu olaydan itibaren Türkiye'yi daha başka açılardan değerlendirdiği de açıkça görüldü. Bütün bunlar kısa vadede Türkiye-AB ilişkilerini kolaylaştıracak unsurlar gibi gözükmüyor.

Türkiye, 1930'larda Balkan Paktı döneminin mütevazı üslubunu ve düşük profilli etkin diplomasi stratejisini kullanmayı becerirse, 3 yıl içinde uluslararası planda tahmin etmediği kadar önemli ve saygın bir görüntüye uzanabilir. Ancak çok uzun onyıllar boyunca içine kapalı bir ülke olarak yaşamış olan Türkiye Cumhuriyeti, bu role hazır mı? İç politika gelişmelerine bakılırsa, Başkan Obama'nın mesajlarının menzili pek anlaşılmış gibi durmuyor. Ne var ki CHP Başkanı, Obama ile görüşmesinde “demokrasi ile moderniteyi ayrı ayrı ele alma” konusundaki yaklaşımı, Obama'nın yeni düzeninin anlaşılmaya başlandığına da ufak da olsa bir işaret veriyor. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın önüne açılan bu yeni dönem, Türkiye'nin dış dinamikleri iyi kullanarak, çürümeye yüz tutmuş bir dizi iç sorunu da halledebileceği bir dönem olarak belirginleşiyor. İç politik tartışmaları kısa bir süre için bile olsa erteleyebilirsek, bugün aşılmaz gibi görünen birçok sorunu nasıl halledebileceğimizi göreceğiz. Ne var ki, burada sadece siyasi iktidara değil, muhalefet başta olmak üzere medya, sivil toplum ve tüm katmanlara önemli bir rol düşüyor.