AK Parti'nin 'Sivil Anayasa'sı

Cumhurbaşkanı seçimi krizi ile başlayan süreç ve sonrasında yaşananlar Türkiye için sıradan olmayan bir seçimi karşımıza çıkardı. Bunu partilerin seçim meydanlarındaki konuşmalarından daha önemlisi kullandıkları sert dilden anlayabiliyoruz. Ama savaşa değil seçime gittiğimizi unutmamamız gerekiyor. Bugünden itibaren anketlerde önde olan partilerin hem 4.5 yıllık hem de 22 Temmuz'a yönelik performanslarını değerlendiren bir dizi hazırladık. İlk gün Siyaset Bilimci Dr. Murat Yılmaz AK Parti'yi değerlendirdi.

Adalet ve Kalkınma Partisi, kendilerinin tercih ettiği kısa adıyla AK Parti, 14 Ağustos 2001 tarihinde resmen kuruldu. Kurulduktan 14 ay sonra 3 Kasım 2002 seçimlerinde yüzde 35 oy alarak tek başına iktidara gelen parti, yaklaşık dörtbuçuk yıllık iktidardan sonra 22 Temmuz'da Cumhurbaşkanlığı krizi yüzünden erken seçime gidiyor. 22 Temmuz seçimleri, 27 Nisan 2007 tarihinde Cumhurbaşkanlığı seçimleri ekseninde gelişen anti-demokratik ve gayrimeşru müdahale yüzünden Türkiye'deki demokratikleşme ve sivilleşme sürecinin devamı bakımından kritik önemde. AK Parti bu seçimlerde sadece kendi iktidarını değil, bu iktidarla özdeşleşmeye başlayan reform ve istikrar sürecini temsil ettiği nisbette, seçmen karşısına bir tez ve hikaye ile çıkmış olacak. Şimdi AK Parti'nin kuruluş sürecini ele alarak; AK Parti'nin Türk siyasi hayatında varolan hangi geleneği temsil ettiğine ve bu geleneğin hangi tabana dayandığına bakalım.

AK Parti'nin kuruluşuna yol açan gelişmeler, Refah Partisi içinde yaşanan bir ayrışmanın sonucuydu. Refah Partisi lideri Necmettin Erbakan ve onunla hareket eden grubun, partiye verdiği istikametten memnun olmayan bir grup milletvekili, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın etrafında “Yenilikçiler” olarak adlandırılan bir hareket oluşturdu. Erdoğan'ın önünü kesmek için nahak yere mahkum edilmesi ve Necmettin Erbakan'ın Yenilikçiliklere direnmesi yüzünden parti içi iktidar mücadelesi kaybedildi. Refah Partisi ve Fazilet Partisi içinde bu gelişmeler olurken, Türkiye büyük bir iktisadi ve siyasi kriz yaşıyordu. Geleneksel merkez partiler, bu krizin müsebbibleri olarak çökerken, merkez partilerin lider sultası altında kendilerini yenilemesi mümkün olmadı. Bu vadide, yenilik arayışında olan merkez partilerden bazı milletvekilleri ve mahalli siyasetçiler de Yenilikçi Hareket'e katıldı. Böylece Yenilikçi Hareket, sadece Milli Görüş geleneğinden gelenlerin arayışı olmakla kalmadı, Türkiye'nin yenilenme ve demokrasi arayışının taşıyıcısı bir harekete dönüştü. Tayyip Erdoğan'ın liderliğinde yürütülen partileşme çalışmaları, 1 Ağustos 2001'de Afyon'da yapılan toplantıyı takiben, geniş toplumsal ve siyasal yelpazeden isimlerin teşkil ettiği 121 kişilik Kurucular Kurulu'yla 14 Ağustos'ta sonuçlandırıldı. AK Parti, çeşitli partilerden milletvekillerinden oluşan bir grupla TBMM'nin 21. yasama dönemi faaliyetlerine katıldı. Bülent Arınç'ın Parti Grup Başkanlığını yaptığı bu dönemde, AK Parti, gerek Meclis içinde gerek dışında yenilenme, reform ve demokratikleşme misyonunu taşıyabilecek siyasi parti olduğunu gösterecek bir performans sergiledi. AK Parti, 3 Kasım 2002'deki erken genel seçimlere giderken kamuoyunda yükselen desteğine rağmen bir çok anti-demokratik engellemeyle karşılaştı. Kapatılma tehdidinden, Genel Başkan Recep Tayyip Erdoğan'ın milletvekili seçimlerine girememesi ve hatta seçimleri kazansa bile hükümet kurma hakkının AK Partiye verilmeyeceği iddiaları gibi... Bir kısım medyanın aleyhteki çok sert yayınlarına rağmen, AK Parti'nin sandıktan yüzde 35 oyla birinci parti olarak çıkması engellenemedi. AK Parti, seçimlerdeki bu başarısıyla, sadece bir lider partisi olmadığını da göstermiş oldu.

AK Parti Türk siyasi hayatında hangi gelenek içerisinde değerlendirmek lazım? AK Parti, Türkiye halkının hangi talebine cevap veriyordu? Kurulduğu dönemin 39. partisi olan AK Parti'yi, kurulmuş diğer partilerden ayıran neydi? Ak Parti hangi siyasi/sosyal geleneğe ve tabana oturuyordu? Aradan geçen dörtbuçuk yıllık iktidar dönemi AK Partiyi nasıl etkiledi? Şimdi bu soruları kısaca cevaplamaya çalışalım.

AK Parti, yeni oluşum günlerinden bu yana azımsanmayacak bir vatandaş topluluğu için bir “umut hareketi” olmayı başarmıştır. Bu umut, partinin liderinin sahip olduğu karizmanın yanında, alternatiflerinin çekici bir seçeneği ifade etmediklerine dair yaygın bir toplumsal kanaatten de kaynaklanmaktadır. Özellikle içinden çıktığımız 3 Kasım 2002 öncesi “çöküş”, 3 Kasım sonrası dörtbuçuk yıllık iktidar performansı ve en son Nisan 2007'de Cumhurbaşkanlığı seçimleri etrfında gelişen “siyasi kriz” ortamı, bu umudu daha da belirginleştirmektedir. Bu yönüyle partinin ortaya çıktığı ortam, yaygın ve genel bir hoşnutsuzluğun, sessiz ama güçlü bir toplumsal tepkinin ve siyasi bir çıkış arayışının damgasını vurduğu; yakın tarihimizde benzerini 1930 (Serbest Fırka) ve 1946 (Demokrat Parti) yıllarında gördüğümüze çok yönden benzer bir siyasî atmosferi ifade etmektedir. Sosyo-ekonomik tabanı bakımından da AK Parti, önemli ölçüde bu iki eski partinin seçmen kitlesini oluşturan sosyolojik dokuya ve siyasi geleneğe dayanmaktadır.

Türkiye siyasî tarihi, ekonomik ve sınıfsal tabanları birbirine zıt iki ana siyasî akımın mücadelesinin tarihi şeklinde okunabilir. Şerif Mardin'in “merkez” ile “çevre” olarak kavramsallaştırdığı bu iki ana gücün mücadelesinde AK Parti'nin yerini nerede aramamız gerektiği açıktır. Bu kavramsallaştırmayı Emre Kongar “devletçi-seçkinci” kesimle “gelenekçi-liberal” kesim arasındaki mücadele; İdris Küçükömer ise “batıcı-laik” kesimle “doğucu-İslamcı” kesim arasındaki mücadele olarak ifade etmektedir. AK Parti, İttihat Terakki'den bu yana iktidarı elinde bulunduran, Kâzım Berzeg'in “eski sınıf” olarak tanımladığı ayrıcalıklı kesimlerin dışında ya da altında kalan toplum kesimlerinin temsilcilerinden biri olma konumundadır. Başka bir deyişle AK Parti'nin ister istemez içinde yer aldığı gelenek, asker ve sivil bürokrasi ile onlarla organik ilişki içinde bulunan iş dünyası, medya ve “ilmiye”den oluşan “devletçi-seçkinci” kesimin dışında kalan tüm toplum kesimlerini içine alabilecek geniş bir yelpazeyi ifade etmektedir. Bu anlamda DP'den AK Parti'ye çevre partilerini hedef haline getiren, bu partilerin, “merkez”in elinde tuttuğu ayrıcalıkları toplumun kalanıyla paylaşması talebinin siyasî ifade araçları olmalarıdır ve son olarak AK Parti'nin de akla gelebilecek her yolla engellenmeye çalışılmasının anlamı budur.

Potansiyel toplumsal muhalefetin olağanüstü yaygınlaştığı bu süreçten AK Parti'nin bir “hükümet” çıkarmayı başardığı görünmektedir; ancak, partinin cumhuriyet tarihinin yeni bir dönemini başlatacak bir “iktidar” çıkarması, ciddî ve sistematik bir çalışmaya ihtiyaç göstermektedir. AK Parti, kendisini üreten tarihî geleneğin, duyarlılıkların ve taleplerin bilincinde olur, kendisinden önceki siyasî seleflerinin hatalarını tekrarlamaz ve güvenilir bir siyasî parti imajını vermeyi başarırsa, hem kendisine umut bağlayan yığınların ve içinden çıktığı kesimlerin, hem de ülkenin geleceğini belirleyecek bir konuma ulaşabilir. Esasen AK Parti, bu istikamette küçümsenemeyecek bir başarı kazanmış durumdadır. Bugün itibarıyla AK Parti hükümetlerinin, Türkiye'nin gördüğü en demokratik hükümetler olduğunu söyleyebiliriz.

AK Partinin iktidar dönmindeki mutedil ve başarılı performansına rağmen, Cumhurbaşkanlığı seçimleri vesilesiyle laikçi ve Cumhuriyetçi kesimlerin kural tanımayan muhalefeti, Türk siyasi hayatındaki geleneksel kutuplaşma çerçevesinde anlam kazanıyor. Türkiye'de Cumhurbaşkanlığı demokratik seçimlerde çoğunluğa ulaşamayan devletçi-seçkinci kesimin siyaset üzerindeki vesayet makamını temsil ettiğinden “kritik eşiği” teşkil etmektedir. AK Parti'nin Cumhurbaşkanlığı makamını bu çevrelerin elinden alması, bu “eski sınıf”la beraber, onların vesayetini kabul eden, onlar karşısında muhafazakar kitleleri koruyan ve devletçilik marifetiyle iktisadi sahayı tasarruf edegelen merkez sağın da tepkisini çekmiştir. Merkez sağın profesyonel kadroları böylece tamamen tasfiye olacakları korkusuyla ve gelişecek kriz karşısında muhafazakar seçmenleri yeniden kazanmayı amaçlamışlardır. Ancak eski sınıfın da giderek onunla eklemlenen merkez sağ siyasetçiler sınıfının da, anlamadıkları için hesaba da katmadıkları sosyolojik ve sınıfsal dönüşümler amaçlarına ulaşmalarını engellemiştir. Bu dönüşümün hem sonucu hem de taşıyıcısı olan AK Parti, böylece bu krizden zayıflayarak değil güçlenerek çıkmıştır. Eskiden merkez sağın ve bilhassa eski sınıfın içinde yer alan dışişleri bürokrasisi, ordu dışındaki güvenlik bürokrasisi ve TÜSİAD gibi büyük burjuvazinin artık AK Parti'nin temsil ettiği reform programını desteklemesi çıkarılan krizin etkinlik marjını düşürmüştür.

AK Parti, Nisan 2007 krizi karşısında teslim olmamakla beraber “merkez” partisi konumunu güçlendirmek için aday listesinde büyük ölçüde yenilenmeye giderek, kriz karşısında istikrarın ve reform çizgisinin partisi olduğunu ortaya koymuştur. Bu hususta muhalefet partilerinin fahiş hataları da, AK Partiye büyük ölçüde yardım etmiştir. Ancak AK Parti'nin 2002 seçimleri sonrasında yapılan reformların arkasındaki felsefeyi anlatmak ve anayasal düzeni bu istikamette inşa etmek bakımından eksik bıraktığı alanın, kendisine karşı gelişen reaksiyoner harekete yardımcı olduğu açıktır. Bu bakımdan 22 Temmuz seçimlerinde seçim beyannamesinde vaad edilen “sivil Anayasa paketi” tahminlerin ötesinde ehemmiyet taşımaktadır. Şayet bu paket tutarlı bir şekilde ve sivil toplum kuruluşları da harekete geçirilerek hazırlanır, kamuoyuna anlatılır ve hayata geçirilirse AK Parti, bir krizden ve askeri müdahaleden demokrasiyi ve özgürlüğü güçlendirerek çıkaran ilk siyasi iktidar olarak Türkiye tarihine geçecektir.

* Siyaset Bilimci

(muratyilmaz67@yahoo.com)