Anadolu perakendeciliğin yükselen yıldızı olacak

İnsanlık tarihi ile eşdeğer bir tarihe sahip olan perakende, zaman içerisinde ciddi değişim ve devrimler yaşasa da, özü çok fazla değişmemiştir. Organize perakendenin yeryüzünde kök salması, İkinci Dünya Savaşı sonrasına rastlamaktadır. Avrupa ve ABD'de eşzamanlı olarak start alan organize perakendecilik, zaman içerisinde daha iyi organize olanlar lehine gelişti. Türkiye'de olduğu gibi tüm dünyada tepkilerin odak noktasını, küçük ölçekli işletmelerin mağduriyeti oluşturdu.

Perakende de altmışlı yıllar, bugünün devleri Wall-Mart, Carrefour, Metro ve Tesco gibi global pazar liderlerinin ve oyunun kurallarını yazanların sahneye çıktığı yıllardır. Ne enteresandır ki, aynı zaman diliminde ülkemizde de Gima ve Migros gibi kuruluşlar devlet desteği ve teşviki ile hatta 1973 yılında 'Büyük mağazaların teşviki kanun tasarısı' ile bizzat desteklenmiş ancak sektör ve ülke derin uykusundan uyandırılmamıştır. Perakendenin, alışveriş merkezlerinin doğuşu, bu topraklarda gerçekleşmiştir. Ancak verilen cömertçe devlet desteklerine rağmen geçmişin deneyiminden faydalanarak geleneksel perakendeci yapımız geliştirilememiştir. Bilindiği gibi alışveriş merkezlerinin atası, modern anlamda dünyada ilk alışveriş merkezi (sarayı) 'Kapalı Çarşı'dır. 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından ve her türlü ihtiyaç maddelerinin, günümüz anlayışına uygun butik tarzındaki binlerce dükkanda satışa sunulduğu bu muhteşem yapı, kişilik ve kimliğini yitirse de günümüze kadar ayakta kalabilmeyi başarmıştır.

Bugünkü anlamda Türk perakendesinin geçmişini kısaca; devlet desteğinde dünya ile eş zamanlı olarak başlama, ancak yolda kalma şeklinde özetleyebiliriz. Sektörün ufkunun açılması için doksanlı yıllar dönüm noktası olmuştur. Metro ve Carrefour'un Türkiye pazarını keşfi, yerlileri de uykudan uyandırmıştır. Bu kez de hızlı ama hesapsız bir büyüme neticesinde rantabilitesi düşük yatırımlar birbirini izlemiş, özellikle bu dönemde perakendenin imdadına repo vb. gibi operasyonel olmayan gelir kalemleri yetişmiştir. Bu anlamda doksanlı yıllar hormonlu büyüme yılları olmuştur.

Bu süreçteki büyüme de üç koldan gerçekleşmiştir. Devlet destekli, devlet köstekli ve özel girişimler yoluyla... Yine bu dönem akıllarda 'repolu hayat' olarak yer etmiştir. Çok hızlı büyüme oranına karşılık geleneksel perakendecilerin dışında kalan, özellikle pazar önderi diyebileceğimiz firmalar, operasyonel olarak hep zarar üretmişler, bu zararlarını bankalara ve devlete repo ederek hafifletmişlerdir. Bunun en büyük nedeni de mevcut düzenin bu şekilde kurulmuş olması ile verimlilik, kârlılık, lokasyon, piyasa analizi gibi kavram ve kuralların dikkate alınmamasıdır. 1996 ile 2007 yıllarındaki gelişime baktığımızda 1996 yılında 1.316 olan hiper ve süpermarket sayısı, 2007 yılında 7.221'e yükselmiştir. Küçük süpermarket sayısı ise 895'ten 4.763'e çıkmıştır.

Bu durumun Avrupa'daki fotoğrafına baktığımızda ciro paylaşımı anlamında 1980 ile 2007 yılları arasındaki değişim, örneğin hipermarketlerin 1980 yılında cirodan aldıkları pay yüzde 13 iken, 2007 yılına geldiğimizde yüzde 45 olarak gerçekleşmiştir. Yine küçük marketlerin 1980 yılında cirodan aldıkları pay yüz 25.7 iken 2007 yılına gelindiğinde bu oran yüzde 52.4 olarak gerçekleşmiştir. İndirim mağazacılığının Avrupa serüveni, 1991 yılında yüzde 9.4 iken 2007 yılında bu oran yüzde 30'a çıkmıştır. Halbuki ülkemizde indirim mağazacılığı çok kısa sürede büyük bir mesafe alarak neredeyse Migros'un elli yılda almış olduğu yolu üç beş yılda kat etmiştir.

Türkiye, nüfus yoğunluğu açısından Rusya ve Almanya'dan sonra Avrupa'nın üçüncü büyük ülkesidir. 0-39 yaş grubu, toplam nüfusunun yüzde 75'ini oluşturan Türkiye, Doğu Avrupa'nın ikinci büyük ekonomisi konumundadır. Hızlı şehirleşme ve son yıllarda yakalanan ekonomik istikrar gibi faktörler, Türkiye'yi perakendecilik açısından diğer pazarlara göre avantajlı kılmaktadır. Hatta küresel şirketler Türkiye'yi, Türki cumhuriyetlere geçiş için anahtar olarak görmekteydiler. Ancak Türk politikası bunun farkına bile varamadı. Bütün uluslararası raporlarda da bu durumun altı kalın bir şekilde çizilmektedir.

Temel ve kritik soru şudur; gelişmiş ülke pazarlarındaki durgunluğa ve küresel şirketlerin olanca hızıyla yeni pazarlar aradığı bir dünyada, hâlâ Türkiye ve pazarı, niçin olması gereken değerin çok altında bir reyting alıyor? Ve sermayeyi yerleşik kılabilmek için ayrıcalık sayılabilecek uygulamalara ihtiyaç duyuyoruz? Özetlemek gerekirse, batılı sermayenin kurtuluş reçetesi Asya ve gelişmekte olan pazarların elindedir. Bu durum bir tercih değil zorunluluktur. Yaşlı, yorgun, durgun ve doymuş Avrupa pazarlarına son darbeyi de ucuz maliyetli işgücü piyasaları indirmiştir. Perakendenin son 15 yılında temel gündemi oluşturan yasal düzenlemede sona yaklaşılmıştır. Fakat bu haliyle hiç kimseyi memnun etmeyecek ve göstermelik bir düzenlemeden öteye geçemeyecektir. Adeta yaz-boz tahtasına dönen taslak, ülke gerçekleriyle örtüşmemektedir. Bu yasa çözüm yerine problem üretecektir. Çünkü ülke gerçeklerini temel almamış, eksik, net tanımlamalardan yoksun, yolsuzluğa prim tanıyacak bir taslaktır. Mesela bakkalları en çok zorlayan sokak içlerinde bulunan zincirlerdir. Bu konuda ise nasıl bir düzenleme yapılacağı belli değildir.

Sosyal, siyasal, ekonomik, finansal ve çevresel gerçekçilikten uzak, mesnetsiz argümanlarla bir kısım yasaklar getirilmesi istenirken, konunun diğer muhatapları 'Bırakınız yapsınlar' anlayışının devam etmesini istemektedir. Doksanlı yıllardan beri ekonomik darboğaza girmelerinin tek sebebi olarak mağazaları gören, gerçek sorunlarının ne olduğunu dahi bilmeyen mutsuz çoğunluk ile perakende burjuvazisi arasında sıkışıp kalan yönetim erki ise, her seferinde, oy tehdidi ile güç gösterisinin arasında sıkışmış ve topu hep taca atarak zamana oynamıştır.

Perakende savaşlarının çok önce yaşandığı Avrupa'da doğal olarak yasal düzenlemeler doksanlı yıllarda başlamış, çeşitli revizyonlardan geçmiş, ama mutlak surette bir düzenleme ve kontrol mekanizması oluşturularak, başıboşluk giderilmiştir. Birkaç kez değişime uğrayan düzenlemelerin tüm ülkelerdeki benzer taraflarını ve hedeflerini şu şekilde özetleyebiliriz;