Anayasa Mahkemesi resmi ideolojiden kurtulmalıdır

Osmanlı, 19 yy.da devlet yönetimini Batı'lılaştırmaya yönelmişti. Cumhuriyet bunu sürdürdü. Siyaset ve hukuk alanındaki kavram ve kurumlar Batı'dan aktarıldı. Anayasa Mahkemesi de öyle. Amacımız, çağdaş-demokratik siyasi düzen ise, Batı demokrasilerini dürüstçe izlememiz, kavramları, kurumları işimize geldiği gibi çarpıtmamamız şart. Yasa ve kanunların denetimi konusu bu alanlardan biri. Oydaşma'cı demokrasi düşüncesinin öncüsü olan Arend Lijphart, 1986'da yazdığı, "Çağdaş Demokrasiler" adıyla Türkçe'ye çevrilen eserinde; yasaların denetimi için; "kanunun anayasaya uygunluğu gibi hayati önem taşıyan kararlar, atanmış ve çoğu zaman hiçbir temsili niteliği olmayan bir yargı kuruluşu tarafından verilmemelidir" görüşünü de ifade etmektedir (s. 166).Giovanni Sartori 'Demokrasi Teorisine Geri Dönüş' adıyla çevrilen eserinde, yargısal denetimi yapan yargıçların yönetiminin, yasa koyucuların yönetiminden daha yıkıcı olabileceğini belirtir (s. 334). Robert A.Dahl ise 1993'te "Demokrasi ve Eleştirileri" adıyla çevrilen eserinde "Hiç kimse, Hollanda ve Yeni Zelanda gibi, yargı denetimi bulunmayan yahut denetimin nadiren ve son derece sınırlı biçimde gerçekleştirildiği Norveç ve İsveç gibi ülkelerin ABD'den daha az demokratik olduğunu kanıtlayamamıştır ve sanırım akla uygun bir tarzda kanıtlayamaz da" demektedir (s. 240-241). Kısaca çağdaş siyaset ve demokrasi teorisinde anayasa mahkemesinin ve anayasaya uygunluğun yargısal denetiminin demokrasiyle bağdaşabilirliği hususunda ciddi itirazlar ve tartışmalar vardır.

Türkiye'de bir kesim, AYM'ni "olmazsa olmaz" şartınin çok ötesinde, parlamentonun üstünde bir vesayet ve nihai karar mercii olarak dayatma gayretindedir. Bu dayatma yönünde bir bilgi ve enformasyon tekelinin oluşturulduğu da gözlemlenmektedir.

Robert A.Dahl, demokrasinin öncelikli bir şartının toplumun alternatif, farklı bilgi ve enformasyon kaynaklarına sahip olması olduğunu vurgular. Bütün antidemokratik, despotik rejimler gibi, 27 Mayıs rejimi de halkı alternatif bilgi ve enformasyon kaynaklarından mahrum kılma gayretinde oldu. Bu sebeple Türkiye'de Anayasa Mahkemesi tartışılamadı. Demokratik dünyaya baktığımızda anayasa mahkemesinin "olmazsa olmaz" bir kurum olduğunu söylemek mümkün değil. Hele, parlamentonun üstünde bir vesayet ve nihai karar mercii durumundaki anayasa mahkemesinin çağdaş demokrasiyle bağdaşması olanaksız.

Burada iki hali ayırmak gerek. Anayasaya uygunluğun yargısal denetiminin o konuyla görevli anayasa mahkemesi veya anayasa mahkemesi olmaksızın genel mahkemelerce yapılması hallerini. Anayasa Mahkemesi olmaksızın anayasaya uygunluk denetimini ABD'de, Yüksek Mahkeme 1803 tarihli Marbury-Madison kararıyla başlatmıştı. Avrupa, demokratik gelişme sürecinde ABD'den çok şey aldığı halde, uzun süre anayasaya uygunluk denetimiyle ilgilenmedi. I. Dünya harbinden sonraki kısa süreli Avusturya ve Çekoslovakya prototiplerinden sonra, asıl denetim, 2. Dünya Harbinde ABD komutasındaki müttefik orduların işgal ettiği ve yeni rejimleri ABD tarafından şekillendirilen İtalya ve Almanya'daki anayasa mahkemeleriyle başladı. Avusturya'da kapatılmış olan AYM yenilendi. Harpte kısmen kurtarılan Fransa'da 1946'daki 4. Cumhuriyette AYM kurulmadı. 1958'de 5. cumhuriyette kurulan ise mahkeme değil, ön inceleme yapıp görüş bildiren anayasa konseyiydi. Türkiye, 1961'de Avrupa'nın 4.cü, işgale uğramamış ülkelerin ilk anayasa mahkemesini kurdu.

Halen dünyadaki anayasa mahkemeleri konusunda da bir "internet kirlenmesi" var. Denetimsiz, belirli amaçlarla yapılan bazı internet yayınlarında gerçeğe uymayan tablolar çiziliyor. Arend Lijphart'ın bahsettiğim eserindeki tespite göre 1986 itibariyle, 2. Dünya harbinden itibaren demokrasiye istikrar ve süreklilik kazandıran 21 köklü demokrasinin 17'sinde (İngiltere, Belçika, Finlandiya, Lüksemburg, Hollanda, İsviçre, Yeni Zelanda, İsrail, Danimarka, İzlanda, İrlanda, İsveç, Avustralya, Kanada, Japonya, Norveç ve ABD) anayasa mahkemesi yok. Fransa'da ise anayasa konseyi 1974'teki tadilattan itibaren mahkeme benzeri hüviyet kazanmış. Bu ülkelerden İsviçre, Hollanda, Lüksemburg, Finlandiya, Belçika, İsrail, İngiltere, Yeni Zelanda'da yargı denetimi hiç yok.Genel mahkemelerin denetim yetkisine sahip olduğu diğer 9 ülkeden, başta İsveç olmak üzere İskandinav ülkeleri ve İzlanda mahkemeleri bu yetkiyi "aşırı bir ihtiyatlılıkla", yasama alanına müdahale etmeme, saygılı olma titizliği içinde kullanıyorlar. Türkiye'ye de örnek olan İtalya, Almanya ve Avusturya'da, anayasa mahkemeleri vardır. Çağdaş demokrasilerin hiçbirinde, yargı yasama ile iktidar alanı kavgasında değildir.

Kısaca, köklü demokrasilerin büyük çoğunluğunda anayasa mahkemesi, önemli bir kısmında da anayasaya uygunluğun yargısal denetimi yoktur. Yargı denetimi olanlarda da yargı organları, sınırlarını aşmama, yasama alanına müdahale etmeme, saygılı olma titizliği içindedirler. Dünyada, bu konuda Türkiye'ye benzeyen tek bir istikrarlı, sürekli demokrasi yoktur. Çağdaş dünya ile yeterli entellektüel iletişimin kurulmaması ve Türkiye kamuoyunun hala alternatif bilgi ve enformasyon kaynaklarından mahrum bulunması olabilir. Bir başka sebep, muhtemelen darbe rejim ve ideolojisinin belirlediği istikamet ve amaçtır. Sonuçtan bakıldığında, Türkiye'nin demokratikleşmesi ve halkın egemenliği engellenmektedir.

Robert A.Dahl AYM'nin demokrasiyle uzlaşabilirliğini sorguladıktan sonra "ancak, yetkisi insan hak ve özgürlüklerini güvenceye almakla sınırlı bir yargının demokrasiyle bağdaşabileceğini" (s. 242) kabul etmektedir. Türkiye'de AYM, mesaisini özgürlüklerle bağdaşmayan resmi ideolojinin, vesayetçi rejimin korunmasına tahsis etmiş, insan hak ve özgürlüklerini koruma alanında içtihat kuramamıştır. Bu tablo karşısında yeni anayasa için benim önerim, Dahl'ın, Sartori'nin de paralelinde anayasa değil, üyeleri insan hakları hukuku alanında uzmanlar arasından halkın iştirakiyle seçilecek bir "Türkiye İnsan Hakları Mahkemesi" kurulmasıdır.

Bilindiği gibi, Osmanlı, kuruluşundan kısa süre sonra önce askeri, sonra sivil bürokrasisini devşirmelerden oluşturmuş, Fatih'ten itibaren "kapıkulu" denilen devşirmeler devlet fonksiyonlarını ifa etme tekeline sahip olmuşlardı. Cumhuriyete, Osmanlı'nın iki sınıflı toplum mirasıyla da geldik. Bir tarafta yönetimi elinde tutarak tahakküm geleneğini sürdüren bir "eski sınıf" bürokratik oligarşi, diğer tarafta reaya yani halk. Demokrasi, hangi tanım esas alınırsa alınsın, sonuçta halkın yöneti me hakim olmasını öngörür. Halkın 1950 seçimleriyle iktidara yönelmesine karşı, 1960 darbesi, "eski sınıf"ın iktidarı, egemenliği tekrar ele geçirme eylemidir. Darbe rejiminin 1961 anayasasıyla oluşturduğu kurumlar, onların günümüzdeki devamları, günümüzdeki laiklik, anayasa hatta türban tartışma ve kavgaları "eski sınıf"ın egemenliğini sürdürme aktivitesinin ürünleridir. Ben bu çatışmanın bitmesini, artık eski sınıfın halkın egemenliğini içine sindirmesi zamanının geldiğini yazmıştım. Maalesef, bugün de aynı hal devam ediyor.