Anayasa'da vatandaşlık ve siyasi hakların geleceği

Yeni ve sivil bir anayasa arayışında, üzerinde titizlikle durulması gereken konu başlıklarından biri de siyasi haklardır. 1980 öncesi yaşananlara bir tepki olarak ortaya çıkan, demokratik siyasete duyulan kuşkudan beslenen ve “militan demokrasi” anlayışını kendisine şiar edinen bu Anayasa'yla, siyasi katılım kanalları daraltıldı, siyasi çoğulculuk törpülendi ve siyasi alan resmi ideolojiye aykırı düşünce ve akımlara kapatıldı. Ancak, özellikle 1995 ve 2001 değişiklikleriyle birlikte siyasi hakların alanı kısmen de olsa genişletildi ve Anayasa siyasi haklar bakımından nisbi olarak daha özgürlükçü bir niteliğe büründürüldü.

Anayasa'da gerçekleştirilen bütün olumlu değişikliklere karşın, yürürlükteki Anayasa'nın “Siyasi Haklar ve Ödevler” başlıklı bölümünde hâlâ çoğulculuk ve özgürlükçülük açısından problemli maddelerin var olduğunu belirtmek gerekir. Sivil anayasada söz konusu ilkeler çerçevesinde yeniden ele alınması gereken bu maddeler, “Türk vatandaşlığı”nın düzenlendiği 66. madde ile “siyasi partilerle ilgili hükümler”in yer aldığı 68 ve 69. maddelerdir.

Bireylerin devlete olan aidiyetlerini ifade eden vatandaşlık kavramı, dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi bizde de güncel siyasi tartışma konularının önde gelenlerinden biridir. 20. yüzyılın son çeyreğinde başlayan ve bütün bir dünyayı etkisi altına alan “farklılıklar sorunu”, ulus-devletlerin çatısı altında yaşayan bastırılmış kimliklerin gün yüzüne çıkması ve tanınma taleplerini seslice dillendirmeleriyle birlikte belirginlik kazandı. Farklılıkların eşitlik temelinde barışçı birlikteliğini sağlamaya yönelik arayışlar içerisinde üretilen formüllerden biri olarak ortaya çıkar “anayasal vatandaşlık” kavramı, güçlü ve yaygın bir desteğe sahip oldu.

Anayasal vatandaşlık, bireyle devlet arasındaki siyasi-hukuki bağı ifade eden vatandaşlığın, toplumun çoğulcu yapısında mevcut olan kimliklerden birine atıfla tanımlanmamasını, farklı kimliklerin tanınmasını, kendilerini koruyup geliştirebilmelerinin önündeki engellerin kaldırılmasını ve tüm bunların anayasa tarafından güvence altına alınmasını önerir. Bu öneride anayasa, bütün farklı kimlikleri kapsayan, bu kimliklerden her birine eşit mesafede duran bir hakemlik kurumuna dönüşür. Ayrıca bu anlayış, sivil ve siyasi hakların anayasal teminatını öngörerek, farklılıklar sorununun demokratik bir zeminde müzakere edilerek çözüme kavuşturulması imkânını sağlar. Böylece, farklılıklar sorununun fiili çatışmalara yol açması önlenir ve barışçı birlikte var oluşun zemini hazırlanmış olur.

Türkiye'de kültürel alanda yaşanan sorunların (özellikle Kürt sorunu ve gayrimüslim azınlıklar sorununun) çözümü için, anayasal vatandaşlık kavramı referans olarak alınabilir. Her ne kadar, cumhuriyetin kuruluşundan bugüne kadar kabul edilen bütün anayasalarda, anayasal vatandaşlık tanımına yer verildiği iddia edilse de, bu iddianın gerçeklikle uyuşmadığını belirtmek gerekir. 1924 Anayasası'nda “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle (Türk) ıtlak olunur” (m.88) ifadesine yer verilmiş; 1961 (m.54) ve 1982 (m.66) Anayasalarında ise, “Türk Devleti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk'tür” denilmiştir. “Türklük”ün vatandaşlık bağını ifade ettiğine ilişkin 1924 Anayasası'nın formülasyonu daha açık olmakla birlikte, özünde her ikisinin de aynı anlama geldiği ileri sürülmüştür.

Anayasa'nın sözel ifadesini esas alan resmi teze göre, “Türklük”, herhangi bir etnik kökene ya da ırka gönderme yapmamakta; etnik kökeni, dili ve dini ne olursa olsun Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkesi ifade etmektedir. Bu tezin doğruluğu ve geçerliliği, bir yandan toplumda mevcut diğer aidiyet biçimlerinin (kültürel kimliklerin) tanınmasına, öte yandan da “Türklük”ün etnik bir kümeye atıf yapmadığının kabulüne bağlıdır. Oysa, mevzuattan, mahkeme kararlarından, kurucu elitin açıklamalarından ve uygulamadan verilecek sayısız örnekten de kolaylıkla anlaşılacağı gibi, Türkiye toplumunun birer parçası konumunda olan kültürel kimlikler tanınmadı ve “Türklük” terimi çoğu kez etnik bir kümeye referansla kullanıldı. Bu tesbitin, hâlâ önemli ölçüde geçerliliğini devam ettirdiği belirtilmelidir. İlköğretimden yükseköğretime uzanan çizginin her aşamasında okutulan tarih kitaplarının içeriği dahi, tek başına bu tespiti doğrulamada yeterli bir veridir.

Bu nedenledir ki, “Türklük”ün etnik bir çağrışım yapmadığı ve yalnızca vatandaşlığı ifade eden bir terim olduğuna ilişkin söylem -özellikle Kürtler ve gayrimüslim azınlıklar açısından- inandırıcılıktan uzaktır. Bu durumda yapılması gereken, anayasal vatandaşlık anlayışına uygun bir tanım geliştirmek ve farklılıklar sorununu tanıma politikaları çerçevesinde anayasal bir çözüme kavuşturmak olmalıdır. Bu bağlamda, yeni anayasada şöyle bir tanıma yer vermek doğru bir tercih olacaktır: “Devlete vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır”.

Anayasa'nın 68. maddesinin 2. fıkrasının ifadesiyle, “demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları” olan siyasi partilerin, kendilerinden beklenen demokratik işlevleri yerine getirebilmeleri, bu özgürlük alanının geniş tutulmasına bağlıdır. Aksi takdirde, siyaset, belirli kesimlerce ve sınırlı bir alanda sürdürülen bir oyuna dönüşür. Bu nedenle siyasi partiler için, çoğulcu, özgürlükçü ve yarışmacı bir siyasetin gereği olarak; siyasi partilere üye olma hakkı genişletilmeli ve siyasi partilerin faaliyetlerine yönelik ideolojik sınırlamalar getirilmemelidir.

Bu çerçevede, yürürlükteki Anayasa'da siyasi parti özgürlüğü açısından eleştirilebilecek ilk düzenleme, siyasi partilere üye olma hakkını kısıtlayan hükümdür. Anayasa'ya göre, “Hakimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler men-supları ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasi partilere üye olamazlar”(m.68/5). Ayrıca, Anayasa'nın 1995 değişikliğiyle birlikte yüksek öğretim elemanlarına tanınan partilere üye olma hakkı, siyasi partilerin merkez karar alma organlarında görev alma şartına bağlanmıştır (m.68/6). Yeni anayasal düzenlemeyle, hem öğretim elemanlarının siyasi partilere üye olabilmelerine bir kayıt getirilmemeli, hem de icra ettikleri görev itibariyle siyasi partilere üye olmalarında sakınca bulunanlar dışındaki tüm kesimlere siyasi partilere girebilme hakkı tanınmalıdır. Siyasi partilere üye olamayacaklar, yargı organları mensupları, Türk Silahlı Kuvvetleri ile genel kolluk mensuplarıyla sınırlı tutulmalıdır.

Bu başlıkta gözden geçirilmesi gereken düzenlemelerden ikincisi, siyasi partilerin faaliyet özgürlüklerine kabul edilemez kimi sınırlamalar öngörmesi ve siyasi partilerin kapatılması rejimini kabul etmiş olmasıdır. Oysa demokrasilerde en güçlü ve en etkin cezalandırıcı, halkın kendisidir.

Bütün bu gerekçelerle birlikte düşünüldüğünde, doğru olan, bu yönteme son vermektir. Ancak, parti kapatma rejimine son verilmesi konusunda toplumsal mutabakat sağlanamaması halinde, mevcut rejimin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları doğrultusunda ıslah edilerek yeniden düzenlenmesi gerekir. Bu bağlamda, yürürlükteki düzenlemede AİHM'nin yerleşik içtihatlarına aykırılık arz eden iki unsurun çıkarılması yeterli olacaktır. Bunlardan birincisi, “Bir siyasi partinin tüzüğü ve programının 68. maddenin dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı bulunması halinde temelli kapatma kararı verilir” (m.69/5) hükmüdür. Buna göre, bir siyasi partinin tüzük ve programında, 68. maddenin dördüncü fıkrasında sıralanan sınırlama sebeplerinden birine aykırılık arz eden soyut bir görüş ya da önerinin yer alması, o partinin kapatılmasına yol açar. Siyasi partilerin, anayasal düzenle bağdaşmayan soyut öneri ve projelerinin -bunlarla bağlantılı eylemlerin olup olmadığına ve bu eylemlerin şiddete çağrı içerip içermediğine bakılmaksızın- tek başına kapatılma nedeni olarak kabul edilmesi, AİHM'nin konuya ilişkin yerleşik içtihatlarıyla bağdaşmamaktadır. Bu nedenle yeni anayasada, siyasi partilerin kapatılmalarına yol açan bu türden bir yasağa yer verilmemesi gerekir.

Son olarak, Anayasa'nın 68/4 fıkrasında siyasi partilerin faaliyet özgürlükleri için öngörülen sınırlama sebeplerinden biri olan “devletin milletiyle bölünmez bütünlüğü” ilkesinin, AİHM tarafından özgürlüklerin sınırlanmasında meşru bir sebep olarak görülmediğini hatırlatmak gerekir. Milletin yekpare bir bütün olarak kabul edilmesi, milleti oluşturan ve çeşitlilik arz eden kültürel kimliklerin reddedilmesi, milletin tek bir kültürel kimlikten hareketle tanımlanmasına yol açabilir. Demokrasinin özgürlükçü ve çoğulcu nitelikleriyle bağdaştırılması mümkün olmayan böylesi sonuçların doğmasını engellemek için, yeni anayasada bu sınırlama sebebine yer vermemek doğru bir tercih olacaktır.

* Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi