Geciken adalet adalet değildir

Yargıda reform yapılmasının neden gerekli olduğu sorusuna cevap verebilmek için yargının bugün içinde bulunduğu durumu kısa olarak ancak etkin belirlemelerle ortaya koymak gerekmektedir.

Yargının, niteliğinden kaynaklanan en önemli özelliği diğer güçlerden (yasama ve yürütme) bağımsız olmasıdır. Bağımsızlık, özellikle siyasal yanlara karşı tarafsızlığın önemli bir güvencesidir. Yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı kadar adil ve etkin olması da önemlidir. Yargı organlarından makul sayılabilecek sürelerde doğru kararlar verilebilmesi, haklının hakkına kavuşabilmesi, suç işleyenin cezalandırılması, bütün bunların makul sürelerde ve adilane gerçekleştirilmesi yargı erkinden beklenen işlevlerdir.

Peki ülkemizde yargı makul sürelerde doğru kararlar verebiliyor mu? Olması gereken kadar bağımsız mı? Verdiği kararlarda tarafsız davranabiliyor mu?

Ülke nüfusunun önemli bir bölümünün doğrudan veya dolaylı olarak yargı organlarında hukuksal bir uyuşmazlığın tarafı olduğu dikkate alındığında yukarıdaki sorulara verilecek cevaplar insanlarımızı birebir ilgilendirecek mahiyettedir.

Öncelikle yargıda kararların makul sürelerde verilemediğini ifade etmemiz gerekiyor. Türkiye'de yargı mensupları gelişmiş ülkelere göre, daha fazla hukuksal uyuşmazlığa daha az yargı mensubuyla bakmaktadır. Başka bir anlatımla, Türkiye'de halen on bin civarında hakim- savcı ile yapılan adli yargı faaliyetleri bir çok benzer nüfusa sahip Avrupa ülkesinde beş katı fazla hakim ve savcı ile yürütülmektedir. Bu itibarla yargı mensubu açığını vurgulamamız gerekiyor. Bu açık, her yıl artan mevcut iş yükü ile birleştiğinde yargıda çok önemli sorunları önümüze getiriyor.

Şimdi yargıyla ilgili olarak ülkemizdeki somut gerçeklere bakalım. Yerel mahkemelerde dosya sayısının fazlalığından dolayı duruşmalar aylarca sonrasına ertelenmektedir. Savcılar soruşturmaların çoğunu güvenlik güçlerine havale etmekte, yeterli araştırmalar yapılamadan insanlar bir anda kendilerini sanık olarak mahkemelerin karşısında bulabilmektedirler.

Suçsuz olmanız veya buna inanarak kısa vadede gerçeğin ortaya çıkacağına olan inancınız da çok önemli görünmüyor. Basit bir hakaret davasının bile yerel mahkemede görülmesi ve temyiz edildiğinde Yargıtay'da görüşülüp karara bağlanması yaklaşık olarak altı yedi yılı bulabilmekte dosya bir de Yargıtay'dan bozulup yerel mahkemeye geri gönderilmişse bu süreye üç- beş yıl daha ilave etmeniz gerekmektedir. Başka bir ifade ile mağdursanız hakkınızı elde etmek için sanıksanız ve suç işlemediğinize inanıyorsanız aklanmak için bu kadar süre beklemek zorundasınız.

Yüksek yargı olarak adlandırılan Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay tıkanma noktalarına gelmiştir. Buralarda ağır iş yükleri mevcuttur. İş yükü ağırlığının, dosyaların incelenme kalitesini düşürmemesi mümkün müdür? Bir haftada 40-50 dosyayı okuyup incelemeye sokan Yargıtay Cumhuriyet savcısının veya tetkik hakiminin bu kadar dosyayı sağlıklı incelemesi ve yine bir haftada yüzlerce dosyayı karara bağlayan Yargıtay'ın ilgili dairesinin sağlıklı bir karar verebilmesi mümkün müdür? Zaman zaman tek bir dosyanın bile günlerce incelenip tartışılması gerekirken bir günde yüzlerce dosyanın görüşülüp karara bağlanmasının çok sayıdaki vatandaşımızı mağdur ettiği açıktır. Yargıtay'ın birçok dairesinde tutuklu dosyalar Yargıtay Başsavcılığı'ndaki bekleme sürelerini de nazara aldığımızda bir ila iki yıl kadar beklemekte ve bu süreler içerisinde tutukluluk durumları incelenmemektedir.

Görüldüğü gibi yargıda uyuşmazlıklar makul sürelerde çözümlenememektedir ve verilen kararların bir kısmının doğruluğu ve adilane olamaması noktasında da önemli kuşkular ve olgular mevcuttur.

Yargının bağımsızlığına ve tarafsızlığına gelince. Yargının bağımsızlığı konusunda önemli mesafeler kaydedilmiş olmasına rağmen henüz bunun tam olarak sağlanabilmiş olduğunu söyleyebilecek durumda değiliz. Yargının bağımsızlığı ancak Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK) ve benzeri yapılanmalarla sağlanabilir. Mevcut sistemimizde bağımsızlığı zedeleyen ciddi eksiklikler mevcuttur. Bu doğrultuda hakim ve savcıların atama kararnamelerine ilişkin tasarıların Adalet Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü'nde hazırlanması, denetimlerinin aynı Bakanlığa bağlı Teftiş Kurulu müfettişlerince yapılması, adayların yine Bakanlıkça belirlenmesi, Kurul gündeminin Bakan tarafından saptanması ve benzeri durumlar yargı bağımsızlığının önündeki en önemli engellerden başlıcalarıdır.

Yargının tarafsızlığı konusunda da yıllardan beri süregelen tartışmalar yaşanmaktadır. Gerçekten de, demokrasi ve hukuk devleti anlayışı eksikliği nedeniyle yargı mensupları bazen kendilerini devletin koruyucusu gibi görmektedirler. Bazen de, Anayasa ve yasalar yerine kişisel ideolojik nedenlerle kararlar verebilmektedirler. Maalesef son yıllarda ülkemizde bunların örnekleriyle sıkça karşı karşıya gelinir olmuştur. Bu tür ideolojik kararlar demokrasiye ve hukuk devleti düzenine dolayısıyla toplumsal yaşama büyük zararlar vermiş, yargıya olan güven ve inancı zayıflatmıştır.

Gerek yüksek yargının gerekse yerel mahkeme savcı ve hakimlerinin zaman zaman ideolojik kararlar vermesinin arka planında her zaman HSYK yer almıştır. Bu kurulun uzun yıllardan beri yaptığı yüksek yargıç atamaları ile Yargıtay ve Danıştay'da önemli ölçüde siyasal bir zemin yaratılmıştır. Bu zemin de Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı'nın belirlenmesinden Anayasa mahkemesine üye seçimine kadar aynı düşünce yapısını oluşturmuştur. Parti kapatma davaları ve benzeri ideolojik davranışlar işte bu şekilde ortaya çıkmıştır.