IMF/DB toplantıları neden İstanbul'da?

Ahmet Tonak önceki hafta Radikal İki'de 'IMF ve DB gelirken' başlıklı yazısında bir süre önce gerçekleşene G-20 Zirvesi'ne ve IMF/Dünya Bankası (DB) gibi uluslararası kuruluşların rolüne ilişkin olarak eleştirel bir bakış açısı getiriyordu. Tonak yazısında sermayenin çıkarlarından asla taviz vermeyecek olan piyasacı egemen anlayışın kurumlarının Güney ülkelerinin lehine bir girişimde bulunmalarının imkânsızlığını vurguluyordu.

Zaten bu tür bir beklenti naiflikten öteye gitmeyecekti Tonak'a göre. Ancak daha yaşanabilir, daha adil, ekolojik olarak sürdürülebilir, herşeyin ötesinde daha meşru bir düzen isteniyorsa, esas dikkatle irdelenmesi gerekenin Birleşmiş Milletler Kriz Konferansı, G77 Görüşmeleri ve Güney Merkezi gibi kuruluş ve oluşumların önderlik ettiği ve genel akıma sıkı bir şekilde eleştiri getiren sosyal ve toplumsal içeriği olan gelişmeler olması gerektiğini vurguluyordu Tonak. Tonak'ın eleştirel analizinden hareketle belki de bugün sormamız gereken temel bir soru var: Tüm bu yaşanan krizlere, neoliberal küreselleşmenin yarattığı travmaya, milyonların yaşadığı drama rağmen, nasıl oluyor da kendi içinde bu kadar çelişen bir küresel sistem yine de meşruluğunu sağlamayı başarıyor? Bu soru bugünlerde İstanbul ve Türkiye açısından ayrı bir önem taşıyor, zira IMF ve DB'nın 6-7 Ekim tarihlerindeki İstanbul toplantıları ve bu mekânsal tercih bizleri yeniden yapılanan küresel düzen ve İstanbul'un bu süreçteki rolü üzerine düşündürtüyor.

Bu sorunun elbette tek bir yanıtı yok. Kendi içinde pekçok dinamiği olan, çok katmanlı, kompleks bir hadise. Ancak genel olarak bakıldığında piyasayı adeta ilahlaştıran uluslararası sistemin, hem sistemin içinden, bizzat küresel ekonomik yapıya yön veren aktörler tarafından, hem de dışından, sivil toplum, toplumsal hareketler, küreselleşme karşıtları gibi kitlesel tepkiler tarafından maruz kaldığı sıkı eleştiri neticesinde farklı şekiller alabildiğini, kendi içinde kırılma noktaları yaşayarak zaman zaman kimi sektörlerde, coğrafyalarda, ya da devlet politikalarında piyasa baskınlığını 'geri' çektiğini, bazen de tam tersi yönde hareket ettiğini görüyoruz. Dolayısıyla bugün küresel ekonomik yapının meşruluğunu sağlamasında iki faktörün ön plana çıktığını gözlemliyoruz. Uluslararası finansal mimarinin içindeki dinamikler ve sistemin dışında gerçekleşen Ahmet Tonak'ın değindiği oluşumlar ve kitlesel hareketler.

Daha somutlaştıracak olursak, bu noktada ikili bir sınıflandırma yapmak mümkün. İlki uluslararası finans çevresinin içinden geliyor. Bu kesimin homojen bir yapı sergilemediği ortada, ancak sistemin liberallik seviyesini yetersiz bulan ve uluslararası kapitalist sınıf bilinciyle hareket eden, küresel ekonomiye yön veren kurumları hegemonyası altında tutan bu kesim özellikle son krizle birlikte serbest işleyen piyasa fikrine, koşulsuz 'laissez faire, lassez passe' fikrini savunamayan bir tutum sergiliyor. Uluslararası finansın içindeki bu kesim sistemin devamı, istikrarı ve kârlılığının sürmesi amacıyla liberalleşmenin önüne çeşitli sınırlamaların ve düzenlemelerin getirilmesini istiyor. Böylece neoliberal düzenin mağdurlarının sistem içinde yabancılaşması ve marjinalleşmesinin önüne geçilmek isteniyor. Bu oluşuma göre, ulus-devletin artık ulusötesi, küresel bir nitelik kazanan finansal piyasaları regüle edememesi nedeniyle, bu piyasalar kendi içinde bir kontrol mekanizması geliştiriyor.

Örneğin Kuzey Amerika'nın önemli araştırma kuruluşlarından birisi olan Kuzey Güney Enstitüsü Eylül sonunda yayımlandığı raporunda (NSI, 21/09/2009) artık yeni bir 'kalkınma paradigması'na ihtiyaç olduğunu vurguluyor. Bu paradigma devlete daha çok sorumluluk verilmesi, IMF ve DB'nın ivedilikle bir reform sürecine girmesi, az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin uluslararası finansal yapıda daha çok söz sahibi olabilmeleri gibi önerileri kapsıyor. Tonak'ın örneklerine ekleyebileceğimiz bu raporda aynı zamanda içinde bulunduğumuz finansal krizden evvel az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yaşanan gıda krizinin altı çiziliyor. Bu krizlere yeteri kadar hassasiyetle yaklaşılmamış olması nedeniyle zaten uluslararası finansal sistemin kapsayıcı değil marjinalleştirici yönünün ağır bastığını gösteriyor. Rapor ilginç bir slogana da yer veriyor: Eğer masada değilseniz, menüdesiniz demektir! Özetle, küresel kapitalizmin kalbinde de sistemin işleyişine yönelik sorunların olduğuna dair sıkı bir görüşbirliği oluşuyor, dizginlerinden boşalmış serbest piyasanın refahı maksimize edeceği inancı gün geçtikçe kan kaybediyor.

İkinci toplumsal dinamik ise, uluslararası finansal mimarinin dışında gerçekleşiyor ve genel olarak, uluslararası finansal piyasaların sosyal adalet temelinde radikal şekilde yeniden düzenlenmesini istiyor ve bu bağlamda 'Tobin Vergisi' gibi sıcak paranın dolaşımını regüle edecek kurumsal düzenlemeleri destekliyor. Bu toplumsal hareketin en çarpıcı örneklerini ise Seattle, Cenova, Davos ve Nice' de gerçekleştirilen Dünya Ticaret Örgütü toplantıları sırasında yaşanan küreselleşme karşıtı eylemler oluşturuyor. Her ne kadar birbirlerinden bağımsız, kısa süreli ve kimi zaman radikalleşen eylemler olsa da, Micheal Heart ve Antonio Negri'nin 'İmparatorluk' ve 'Çokluk' adlı kitaplarında ortaya koydukları gibi sistemin kaybedenlerinin yine İmparatorluk'un sunduğu yapı ile oluşturabilecekleri bir reaksiyon ne kadar muhtemeldir bilinmiyor ancak, neoliberal küreselleşmenin 'kaybedenleri'nin sesi olması açısından, sosyal dokuda yaratılan tahribatın gözler önüne serilmesi açısından kritik önem taşıyor.

Peki İstanbul'da yapılacak olan IMF-DB Zirvesi bu ikili dinamik arasında nasıl okunmalı? İstanbul Zirvesi'nin önemi kanımca tam da yukarıda bahsettiğimiz iki dinamik kesişiminde oluşundan kaynaklanıyor. İstanbul Zirvesi, bir Seattle, Cenova, ya da benzeri küreselleşme karşıtlarının radikal eylemlerine sahne olacak mı? 'İstanbul için İsyan Vakti' mottosuyla, 'Direnİstanbul' gibi oluşumların, anarşist ve sol grupların eylem hazırlıkları internette yer alıyor. Ancak İstanbul'un bu toplantı için mekânsal olarak tercih edilmesinin, küresel finansal sistemin ne 'merkez'i, ne de 'çevre'si olarak nitelendiribilecek bir şehirde oluşu kuşkusuz küresel finansal ve ekonomik mimarinin 'yeni' dengeleri için önem taşıyor. Yaşadığımız derin krizle birlikte yukarıda bahsettiğimiz ilk dinamiğin nasıl yeniden yapılandığını, küresel kapitalist sistemin bekası için, meşruluğunun sağlanması için yeni adımlar atıldığını vurgulamak ve İstanbul'un mekân olarak seçilmesini bir de bu gözle okumak gerekiyor. İstanbul bahsettiğimiz iki dinamiğe de ev sahipliği yapacak. Ancak hangi dinamiğin 'küresel kent' İstanbul'la daha 'simbiyotik' bir ilişki kuracağını henüz bilmiyoruz. Gerek küresel kapitalizmin geleceği, gerekse de anti-sistemik mücadele konusunda İstanbul'un kuracağı bu simbiyotik ilişki büyük önem taşıyor.