Kanada'da İslâm algısı ve 'Bozkırda Küçük Bir Cami'

Kanada, Türkiye'de gerek medyada gerek de günlük hayatta adı belki de en az telaffuz edilen G8 ülkesi. Diplomatik ilişkilerimiz sakin, ticaretimiz AB ülkeriyle kıyaslandığında çok gerilerde, sosyal ve kültürel olarak ciddi bir etkileşim yok. Ancak son dönemlerde Kanada'nın medya ve televizyon dünyasından Türkiye açısından hassas, ama bir o kadar da iyimser ve kucaklayıcı sesler yükseliyor. Bu sesleri yan yana koyunca AK Parti'nin başarısının önümüzdeki dönemdeki sosyal, siyasi ve kültürel izdüşümleri ve özellikle İslam-Batı dünyası ilişkileri bağlamında kulağa hoş gelen “ritimler” ortaya çıkıyor.

Bu ritimlere başlangıç veren ise Ocak ayından beri gösterimde olan “Little Mosque on the Prairie”, (Bozkırda Küçük Bir Cami) adlı durum komedisi (sitkom). Dizi, Kanada'da ilk sezonunu 8 bölümle tamamladı ve her bölümde ortalama olarak 2.1 milyon izleyiciyi ekran başına çekmeyi başardı. Kanada'nın en büyük metropol şehri olan Toronto yakınlarında ufak bir hayali kasabada geçiyor ve projenin hedefini dizinin yaratıcısı Zarqa Nawaz şöyle özetliyor: “özellikle 11 Eylül sonrası dönemde Müslümanlar ve İslam üzerinde yaratılan olumsuz düşünceleri bertaraf etmek, İslamiyet'i öğretmek değil, daha önce temsil edilmemiş bir kesimi anlatmak, yaşadıkları zorlukları gözler önüne sermek”. Bu kadar hassas bir konuda durum komedisi yapmak, ve İslam ve mizahı biraraya getirerek yaşanan kültürel boşluklara dikkat çekmek elbette riskli, ama bir o kadar da sıradışı ve cesurca.

Korku, ötekileştirme, milliyetçilik, ırkçılık, şiddetin meşrulaştırılması üzerinden dizi çekerek, film yaparak reyting yapmanın norm olduğu ve bu dizilerin, sitkomların bıkılıp usanılmadan rahatlıkla tüketildiği bir ortamdayız. Bir yanda Amerikan yapımı diziler, örneğin Türkleri terörist olarak lanse eden “24” dizisi, her türlü sosyo-politik taşlamanın yapıldığı, dinleri kolaylıkla alay konusu yapan çizgi dizi “South Park”, ve son olarak Amerikalıların 11 Eylül sonrası paranoyalarını konu edinen “Amerikalı Baba”. Bu örnekleri arttırmak mümkün. Almanya'dan ise pek çok örnek verilebilir, ama en güncel olanı Berlin'deki Türk gençliğini vahşi olarak gösteren “Öfke” adlı film olsa gerek. Amerika ve Almanya başta olmak üzere kıta Avrupa'sında durum böyleyken Kanada'da izlenme rekorları kıran bu erdemli girişim oldukça sıradışı kalıyor. Amerikalı ve Avrupalı yapımcılar ne kadar korku, şiddet, ayrımcılık ve ötekileştirme üzerinden gitmeyi tercih ediyorlarsa, Kanadalılar da bir o kadar sosyal ve toplumsal dokuyu korumaya yönelik, çatışma değil uzlaşma ve tolerans üzerinden dizi, film veya belgesel yapmayı yeğliyorlar.

Arjantinli işçilerin 2001 krizi sonrası kapanan fabrikalarını ve işlerini yeniden kazanmlarını konu edinen “Take Over” adlı belgesel ile ünlenen Kanadalı yazar ve aktivist Naomi Klein ve Avi Lewis ilk akla gelen örnekler. Klein hatırlanacağı gibi küreselleşme üzerine büyük ses getiren “No Logo” kitabının da yazarı.

Seçim sonrasında Türkiye'nin Kanada basınında işlenişi Avrupa ve Amerika'dan bir hayli ilginç ve farklı oldu. Türkiye'nin seçim sonrası dinamiklerini Haluk Şahin'in “Yabancı basın niçin böyle gördü” başlıklı yazısında belirttiği gibi ABD dahil Batı basını İslamcılar kazandı, laikler kaybetti; demokrasi kazandı, baskıcı elit kaybetti; siviller kazandı, askerler kaybetti; reformcular kazandı, statükocular kaybetti; (Radikal, 28/07/07) tarzında ikili karşıtlıklarla, ve siyah beyaz bir bakış açısıyla görmüştü. Kanada basınında ise Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın Dışilişkiler danışmanı Egemen Bağış'ın Winnipeg Free Press gazetesinde yer alan mektubunda, AK Parti'nin liberal demokratik özgürlükler ve piyasa ekonomisi tercihini ve arzusunu yansıtan bir merkez partisi olduğunu belirtmesi ve Bağış'ın İslam Araştırmaları Profesörü John Esposito'ya referans verişi konunun farklı bir bağlamda çok boyutlu bir şekilde işlendiğinin en güzel örnekleriydi. Bu farklı bağlamda, Esposito'nun İslam ve radikalizmin arasındaki farkın Batı dünyası tarafından idrak edilmesi için (1) Türkiye'nin, ve dolayısıyla AK Parti'nin kritik bir tarihsel misyona sahip olduğunu belirtmesi, (2) Müslümanların Batı dünyasına karşı besledikleri olumsuz düşüncelerin dini değil, siyasi olduğunun altını çizmesi ve (3) İslam ve radikalizm arasındaki farkı anlayamamanın bir yandan ılımlı Müslümanları sahnenin dışına itip, marjinalize ederken, aynı zamanda küresel teröre karşı Batı'nın önemli bir müttefiği kendine yabancılaştırması anlamına geldiği ortaya koyması ön plana çıktı Kanada basınında.

Esposito'nun görüşlerine ilişkin olarak, Kanada basınında öne çıkan diğer bir bakış açısı da, 2003 yılında “Siyasal İslam'ın Geleceği” adlı kitabında AKP'nin Türkiye'de İslam ve demokrasinin uyumlu olup olmayacağı açısından bir test olacağını iddia eden Graham Fuller'indi. Kanada basını, Fuller'in analizinden hareketle Türkiye'de dört buçuk sene sonra demokrasi ve İslam, aynı zamanda demokrasi ve laikliğin birbirlerini dışlayıcı kavramlar olmadığının görüldüğünü belirtti. Kanada basını AK Parti'nin başarısını, Avrupa'daki Hristiyan Demokratik partilerde olduğu gibi, İslam dünyası için Müslüman Demokrat partilerin doğuşuna bir ses verebilir şeklinde yansıtarak Türkiye'deki siyasi gelişmelerin makro sonuçlarının analiz edilmesi gerektiğini ortaya koydu. Özetle, bir yanda Bozkırda Küçük Bir Cami dizisi, diğer yanda AK Parti'nin seçim başarısının yansıtılışını Kanada bağlamında beraber düşündüğümüzde çok farklı bir portreyle karşılaşıyoruz ve kanımca bu farklılık incelenmesi, dersler çıkarılması gereken bir farklılık.

Nilüfer Göle ve Ludwig Ammann'ın “Kamuda İslam” (2006) adlı derleme kitabında başarıyla ortaya koydukları üzere, bugüne kadar siyasi rejim, terörizm, kültürel ve dinsel farklılıklar gibi makro konularla ve kavramlarla incelenen, analiz edilen İslam-Batı dünyası ilişkilerini artık mikro süreçlere öncelik veren, kamusal alanda doğan yeni Müslüman profillerini ve pratiklerini anlamaya çalışan ve demokrasinin İslam içinde varolan otantik kökenlerini keşfetmeye çalışan bir yaklaşıma ihtiyaç var. Kuşkusuz “Bozkırda Küçük Bir Cami” bu bağlamda umut verici bir girişim.

Özetle, evet, Kanada'ya ilk ayak bastığınızda karşınıza çıkan “Dünyanın daha çok Kanada'ya ihtiyacı var” yazısını aynı zamanda dünyanın Kanada'nın çok-kültürlü yaşama verdiği öneme, eşitlikçiliğine, pasaport kontrolü kuyruğunda “onlar-biz” ayrımı olmadan Kanada topraklarına ayak basan herkesi aynı çizgide beklemeyi yönelten ve farklı kimliklere karşı gösterdiği toleransa daha çok ihtiyacı var şeklinde de okumak mümkün. Her ne kadar Türkiye'den çok uzaklarda olsa da, küreselleşme heyulası içinde bu iyimserliğe ulaşmak imkansız değil.

* Carleton Üniversitesi doktora öğrencisi