Korku siyaseti olarak baskı

Türk sosyal bilimler literatürünün duayen ismi Şerif Mardin'le yapılan mülakatla birlikte, Türkiye'nin belirli “mahfil”lerinde “derin” Türkiye'nin gerçek mahalleleri, soyut ve indirgemeci perspektifler ışığında, Mardin'in “anlamaya” dayalı yöntembilimsel yaklaşımı hilafına yeniden tüketilmeye çalışılmaktadır. Aslına bakılırsa bu durum, Mardin'in de tahayyül etmediği bir yaklaşım biçimi olsa gerektir.

Mardin, bir toplumsal felsefecinin kendisinden beklendiği şekilde, net kontürlere sahip sonuçlara ulaşan bir tür akıl yürütmenin tersine, işin içine “anlamayı” ve “tahayyülü” sokan ve her türden toplumsal kesimin kendisiyle hesaplaşması/yüzleşmesi tedirginliğini yaşamasını olanaklı kılan ucu açık “sorunsal”ları irdeleyen bir tutuma sahip olagelmiştir. Kelimenin tam anlamıyla “entelektüel” olduğu su götürmez bir gerçek olan Mardin'in, böylesi bir yaklaşım içinde olması ya da belirli dünya görüşlerinin epistemolojik öncüllerine yaslanmaması, onun değerini azaltmamakta (belki de daha da artırmakta) ancak, çalışma konusu toplum olan her sosyal bilimcinin en büyük problematiğini teşkil eden bir hususun, kısmen de olsa, Mardin ekseninde tezahür etmesini de engellememektedir. O da, üyelerinin manevi dünyasına girememenin vermiş olduğu yalınkatlıkla toplumu incelemek.

Tabir caizse Mardin'e “söyletilen” “mahalle baskısı” deyimine gelelim; Mardin, “mahalle” ya da “mahalle ethos”u kavramlarını, daha ilk çalışmalarından itibaren Türk toplumsal ve siyasal kültürünün siyasi “ortodoksi”den küçük bir sapmayı hoş görmeyen yönünü vurgulamak ve Türkiye'de tüm muhalif hareketlerin “vatana ihanet”, “bölücülük” ve “milleti bölmek” gibi suçlamalara maruz kaldığını ve milli bir “bölünme” korkusunun, genellikle sapmalara karşı hoşgörü kıtlığının özel bir durumu olarak, hem “mahalle” ve hem de ulus çapında “yaygın denetim sistemi” tarafından desteklendiğini ima etmek amacıyla kullanmıştır (özellikle bkz. Şerif Mardin, “Türkiye'de Muhalefet ve Kontrol”, Türk Modernleşmesi, s. 176-193). Hal böyleyken Mardin'in, “Türkiye Malezya olur ya da olmaz bilemem” ve “Türkiye'de mahalle baskısı vardır, yüzleşmek gerek” sözlerinin derin tarihsel sosyolojik birikiminden yoksun olarak, AK Parti iktidarda olsun ya da olmasın, Türkiye'deki tüm toplumsal kesimlerin ve özellikle de muhafazakar kesimin, hem de “mahalle çapında” hayatın her alanına ilişkin yaşadığı (özellikle de siyasete ilişkin) modernleşmeye içkin “normalleşme” yönelimini görmezden gelerek, “korkmakta haklıymışız” tipi ucuz polemiklerin ardına sığınmak, kelimenin en naif anlamıyla, kendisinden farklı toplum kesimlerinin anlam dünyaları ile “etkileşime” girmekten korkan, hakim “resmi” cumhuriyetçi tutumun, “laisist” tarihsel engramının (tarihi politik miras) Mardin'i anlamadan meşruiyet kesbetmeye çalıştığı yeniden dile getirilişi olsa gerektir. Öte yandan, bu türden değerlendirmelerin her zaman tek “yanlı”, yani “geleneksel yaşamın” “modern yaşam” üzerine “baskı”sı biçiminde yapılıyor olması da ayrı bir sorunsaldır.

Öte yandan, post-modern küreselliğin Türkiye'deki geleneksel mahalleleri bile dönüştürdüğü ve ciddi bir toplumsal mobilizasyonun yaşandığı Türkiye'de, ne var ki hala “korkularıyla” yüzleşmekten çekinen ve değişmeyen “mahfil”ler bulunmaktadır. Bu aslında “korkularından korkanların” ve tarihle, dinle ve etnisite ile yüzleşmekten korkan ve Ömer Çaha'nın yerinde ifadesiyle, yaşanan travma bir “mahalle baskısı”nın aksine, belirli güçlerin “yerlerinden” edilmeleri karşısında yaşadıkları Türkiye gerçeğine ilişkin “memleket havası”dır (Yeni Şafak, Ömer Çaha RöportajI, 24.09.2007). Memleket havası böyle seyretse de, Türk siyasal kültüründe, toplumsal ve siyasi ortodoksiden en ufak bir sapmaya karşı hoşgörüsüzlüğün derin yarıkları olduğu bir gerçektir. Ancak, Zeynep Gambetti'nin haklı olarak sorduğu, “çoğunluğun tiranlığı” ya da “baskısı” sadece AK Parti'nin iktidara gelişiyle hatırlanan bir realite olmaktan çıkarılmalı, bir cumhuriyetçi, laisist ya da milliyetçi baskılara da kulak kabartılmalıdır (Radikal İki, 23.09.2007).

Türkiye'nin “egemen mahallesi”nin, hem kendisiyle hem de bireyi sarıp sarmalayan ve teşkilatlanmış bir mahiyet arz eden “mahalli” gerçeklik dünyası ile bir an önce anlama temelli etkileşim içine girmesi elzemdir. Ayrıca her bir mahalli gerçeklikler alemi de, kendisi dışındaki “mahalli gerçeklikleri”n manevi dünyasına girmenin ve onları anlamanın çabası içinde olması da önemlidir.

Mardin'in çok önceden yapmış olduğu çalışmalarda özellikle dinin, Türkiye'de bir eylem aracısı olarak Türk kültüründeki yerini, siyasal davranış ve inançları belirlemede merkezi konumunu (Mardin, Din ve İdeoloji, s. 38), hem genel “toplum kılavuzu” rolünü, hem bilgisel fonksiyonunu, hem de toplumsal normların bireye kazandırılmasında bir “sosyal kimlik aracı” olarak dinin, kişinin bir kimlik ve kişilik edinme sürecinde çok önemli bir faktör icra ettiğini vurgulamış olmasına rağmen, (a.g.e.,77, 79, 87) kaynağını Comte'cu pozitivizminden alan ve arkasında bir Osmanlı bürokratik pragmatizmini ihtiva eden Türk devrimci kadrosunun kültürel batılılaşma programında din, gönüllerde cereyan eden kişisel bir değer olarak ele alınmıştır (Mardin, “Modern Türkiye'de Din ve Siyaset”, s.121,141). Böylelikle kamusal alandan ve siyasal süreçten “dışlanan” dinin, benliğin temel kurucu ögesi olması yanında, bir “miyar”, bir “işaret” taşı olarak dinin, gündelik yaşamda kişinin içinde gömülü bulunduğu topluluk içinde ortaya çıkan ve kişiyi şekillendirici boyutu ihmal edilmiştir (Mardin, “Laiklik İdeali ve Gerçekler” Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunları 1923-1938, İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi Mezunları Derneği Yay., 1977, s. 384-385). Cumhuriyet rejimi, dinin hem kişi hem de toplum katında ifa ettiği fonksiyonu idrak edemediği gibi, onun yerine geçecek rakip bir ideolojik çerçevelemede de başarısız olmuştur. Mardin'in ifadesiyle Cumhuriyetin resmi tutumu, Anadolu'nun dama tahtasına benzeyen yerel, dinsel ve etnik gruplarını, Türkiye'nin karanlık çağlarından kalma mahalli kalıntılar olarak reddetmiştir (Mardin, “Türk Siyasasını Açıklayabilecek Bir Anahtar: Merkez-Çevre İlişkileri”, Türkiye'de Toplum ve Siyaset, 1992, s. 64).

Bugün de maalesef modernleşmenin itkisiyle dönüşen “mahalle” içindeki çoğulcu potansiyel görmezlikten gelinerek aynı halet-i ruhiye ile “baskı” merkezleri olarak addedilmekte ve Türkiye toplumunun “mahalli” gerçeklerinden birisi olan ve belirli simge ve yaşayış biçimleri ile bireyi kuşatan dinin, modernleşmeye içkin söylemsel ve eylemsel yönü ile yüzleşmekten ve etkileşime girmekten kaçınılmaktadır.

Küreselleşmenin “zor”u içermeyen ancak “rıza”yı devşiren kendiliğinden boyutunun getirdiği yeni teknolojik, iktisadi ve sosyal açılımları doğrultusunda, söz konusu üç olgu ile “anlama” temelli derinlemesine girilecek barışık bir diyalog ve dönüşümcü perspektif, tüm dünya toplumları karşısında Türkiye Cumhuriyeti'ni güçlendireceği gibi, içerde de birbirinden emin ve birbirlerinin varoluşlarına karşı kin ve nefret duymayan hoşgörülü toplum kesimlerinin oluşumuna zemin hazırlayabilecektir.

* Yrd. Doç. Dr. Kafkas Üniversitesi