Mevlâna'yı yeterince anmış değiliz

2007, Mevlâna'nın doğumunun 800. yılı olması dolayısıyla UNESCO tarafından “Dünyada Mevlâna Yılı” ilan edildi. 2007 yılının son çeyreğine yaklaştığımız şu günlere kadar yazılı ve görüntülü medyada Mevlâna'nın evrensel değerine ve büyüklüğüne layık boyutlarda anma programları gerçekleştirilmedi. Her kurcalandığında yeni cevherler keşfedilecek kadar sonsuz bir hazine olan Mevlâna'nın düşünce evreni üzerine yeni ve orijinal inceleme ve araştırmalar görülmedi. Hâlbuki bu bir fırsattı. Mevlâna için gerçekleştirilecek etkinliklerin her yıl olduğu gibi bu yıl da ölüm yıldönümü olan Aralık ayı ortasındaki Mevlâna haftasına sıkıştırılması, UNESCO'nun yarattığı, bütün bir senenin Mevlâna'yı daha iyi tanıma, anlama ve bütün dünyaya da anlatma fırsatını elden kaçırmak olacaktır.

Mevlâna, tasavvuf terminolojisinde “insan-ı kâmil” diye ifade edilen olgun, pişkin, mükemmel insanın diri ve somut modelidir. Bu modelin ayırt edici özelliği, başta insan bütün yaratıkları kapsayan engin bir sevgi, saygı ve hoşgörüdür. Bütün kusurların kendisinde eridiği sınırsız bir bağışlayıcılıktır.

Mevlâna; Hasan Basrî, İbrahim Edhem, Bayezıd-ı Bistâmî gibi erken dönem tasavvuf büyüklerinin, insan-ı kâmil örneklerinin 13. yy'daki en yetkin temsilcisidir. Yaşadığı yüzyılı ve sonraki yüzyılları Mevlâna kadar derinden etkilemiş, Müslim-gayrimüslim milyonlarca gönüle hükmetmiş, bütün dünyada sevgi ve hayranlık uyandırmış bir başka maneviyat önderi daha gösterilemez.

Mevlâna'nın düşünce dünyasının ekseni insan sevgisi ve saygısıdır. İnsana bu yaklaşım, Batı'daki hümanist felsefenin yaklaşımından çok farklıdır. Hümanizmde insanın değerinin kaynağı yine insandır. İnsanın değerinin kendi dışında bir kaynağı yoktur. İnsan, düşünce ve eylem alanındaki girişim ve etkinlikleriyle bu değerini yüceltir veya köreltir. Mevlâna ve diğer bütün tasavvuf önderlerine göre ise insanın değeri ve yüceliği, Tanrı'nın onu varlıkların en onurlusu (eşref-i mahlûkat) olarak yaratmasından kaynaklanır. Bu yüzden hiçbir bilgisi, görgüsü, marifeti, liyakati, statüsü olmayan sıradan bir kimse bile sırf insan olduğu için değerli ve yücedir.

Arthur Koestler'in “İnsan, bir matematik denkleminde sıfırdan sonsuza kadar bütün değerleri temsil eder.” sözü, insana hümanist yaklaşımın bir ifadesidir. Bu, insanın değeri durum ve koşullara göre sıfır ve sonsuz arasında gidip gelebilir demektir ve dolayısıyla izafi (görece)'dir. Mevlâna düşüncesinde insanın değeri mutlak ve objektiftir. Dağ başındaki bir çoban, tarladaki bir ırgat, büyük şehirlerdeki bir apartman kapıcısı bile sırf insan olması, Yaratıcı Kudretin en seçkin en özenli eseri olması dolayısıyla üst düzeyde değerlidir. İnsanların derilerinin rengi ve toplumsal statüleri farklı farklı da olsa gözyaşlarının rengi hep aynıdır.

Mevlâna, insanlarla ilişkilerinde sözünü ettiğimiz bakış açısı sayesinde ince ayarları bulmuş ender simalardan biridir. Kendisini seven; ama sarhoş olduğu için yanına yaklaşmaya cesaret edemeyen bir adama, “Korkma, sokul bana, her günah içki gibi sarhoşluk verseydi kimseyi ayık göremezdik!” demesi, onda var olan herkesi olduğu gibi kabul edebilme enginliğinin bir sonucudur.

Sıradan insanlar, kendileriyle aynı dini, aynı aidiyeti paylaşan kişilerin dahi eksik ve kusurlarını hoş görememişler, onlarla aralarında duvarlar örmüşlerdir. Mevlâna, “Kusursuz dost arayan dostsuz kalır.” diyerek insanî yanlışları hoş görmeyi, affetmeyi bilmeyenlerin kendilerini yalnızlığa mahkûm edeceklerini belirtmiştir. Kendisi ise, kim hangi din ve inançtan olursa olsun, hangi eksik ve kusurları sinesinde barındırırsa barındırsın herkese kucak açabilmiş, cömert gönlünde herkese yetecek sevgiyi yeşertebilmiştir. O, bütün insanlara sevgiyle, bütün inançlara anlayış ve hoşgörüyle yaklaşabilecek açılımları sergilerken İslamî kimliğini, tevhid dünyasına aidiyetini bir an bile bilinç dünyasından çıkarmamıştır. Kendine has bu tavrı da “Pergel gibi bir ayağımızla İslamiyet üzerinde sabitken bir ayağımızla yetmiş iki milleti dolaşırız.” sözüyle izah etmiştir.

Mevlâna, sevginin evrensel mesajlarını terennüm etmiştir. Yöneldiği her istikamette pusulası sevgi olmuştur. O gürül gürül akan bir sevgi çağlayanıdır. Ona göre sevginin, üstesinden gelemeyeceği zorluk yoktur. Sevgi, en dinamik, en diriltici güçtür. “Sevgiden ölüler dirilir; padişahlar kul olur; bakırlar altın kesilir; bulanık, tortulu sular arı duru hâle gelir.” sözleri onun sevginin gücüne olan inancının ifadesidir.

Mevlâna, en büyük ve muhalled eseri “Mesnevî” ile ilim ve edebiyat tarihine silinmez bir damga vurmuştur. Edebiyat profesörü merhum Mehmet Kaplan, Mesnevî'yi Türk edebiyatının dört temel direğinden biri sayar. (Diğerleri: Dede Korkut Hikâyeleri, Mevlid ve Safahat). Mesnevî, kapısını çalan herkese verebilecek bir şeyi olan gerçek bir hazinedir. Yerine göre bir tefsir kitabıdır, yerine göre bir şiir ve hikâye kitabıdır, yerine göre bir nasihat kitabıdır...

Mevlâna, kimileri gibi ölümünden sonra değil daha hayattayken gönüller sultanlığına yükselmiş; coşkun sevgilere konu olmuş bir din ve maneviyat önderi idi. Sadece Müslümanları değil gayrimüslimleri de derinden etkilemiş, onların da sevgi ve hayranlıklarını kazanmıştı. Mevlâna'nın cenazesi çok kalabalık olmuş, bütün Konya halkı bu cenazede bir araya gelmişti. Müslümanlarla birlikte gayrimüslim din adamları ve halk da bu kalabalığa dâhildi. Bazı sofu Müslümanlar, “Bu bizim cenazemiz, gayrimüslimlerin bu cenazede ne işi var?” diye hoşnutsuzluk belirtmişti. Bunun üzerine bir papaz ortaya çıktı ve şöyle dedi: “Mevlâna bir güneştir. Güneşe herkesin ihtiyacı vardır. Siz nasıl olur da bizi güneşten mahrum edersiniz?” Bir haham, “Mevlâna ekmek gibidir. Siz hiç ekmekten kaçan aç gördünüz mü?” dedi. Böylece Mevlâna'nın cenazesi herkesin sahiplendiği, uğurlama yarışına girdiği bir cenaze hâline geldi.

Mevlâna, ölümü “şeb-i arûs” (düğün gecesi, sevgiliye kavuşma gecesi) olarak görüyordu. Her yıl tekrarlanan şeb-i arûs törenleri bu kavuşmanın yeniden yaşanmasından ibarettir.

* Eğitimci