Türkiye AB yolunda ilerliyor

Türkiye ile Avrupa Birliği ilişkileri, genel seyri açısından son seyrettiğimiz Norveç-Türkiye milli takımlarının yaptığı futbol maçına benzemektedir. Umutlu gidilir, çok kötü, beklenmedik ve altından kalkılmayacak zannedilen gelişmeler olur, her şey bitti derken, biraz Türkiye'nin, biraz da AB'nin katkısı ile kaybedildiği sanılan maç, berabere sonuçlanır.

1957 yılında atılan imzaların ellinci yılını AB'nin kutladığı bu dönemde, Türkiye, 1959 yılında yapmış olduğu başvurunun kırk sekizinci yılını idrak ederek, kırılması çok güç bir rekorun sahibi olmuş bulunuyor. Belki çok övünülecek bir şey değil, hemen hemen Avrupa kıtasında toprağı olan her ülkenin, istediği sürece üye olabildiği bir Avrupa Birliği'nin kapısında beklemek... Ne var ki, bu uzun bekleyiş ve bütünleşme sürecinin, şu anda “tıkandı” derken tekrar hayatiyet bulan müzakere sistemini tahlil etmek için önemli bir unsur olduğunu baştan kabul etmek gerekir.

Herhangi başka bir platformda, bu kadar uzayan ve sürüncemede kalan bir ortaklık ilişkisi, çoktan kadük olur ya da başka bir çerçeveye taşınırdı. Oysa, 1963 Ankara Anlaşması ile öngörülen “önce gümrük birliği, sonra üyelik” olarak özetleyebileceğimiz bütünleşme modeli, tüm yetersizliklerine rağmen Türkiye'yi üyelik öncesinde son aşama olan nihai döneme getirmiş, müzakerelerin başlaması sağlanabilmiştir.

Türkiye'nin yerinde herhangi başka bir aday ülke, bu aşamaya geldikten sonra, üyeliğe “çantada keklik” gözüyle bakardı. Avrupa Birliği içindeki üye ülkeler de, üyeliğe bu kadar yaklaşmış, bu denli sistemini reforme etmiş bir ülkeye kapıları ardına kadar açmakta bir mahzur görmezlerdi. Nitekim, Romanya ve Bulgaristan'ın üyeliğe hazır olmadıkları açıktı, buna rağmen, uyum programlarına riayet etmekteki çabaları, müzakere sürecini tamamlamak için ortaya koydukları gayret göz önüne alınarak, 2007 başı için öngörülmüş olan üyelikleri zamanında gerçekleşti. Benzer bir biçimde, Baltık Cumhuriyetleri, özellikle de Estonya, siyasi kıstaslar konusunda, muhtemelen geçmiş onyıllarda çektikleri de göze alınarak, son derece esnek bir biçimde değerlendirildiler.

Teknik açıdan bakıldığında, Avrupa Birliği'nin zor ve karmaşık müktesebatına uyum konusunda, yeni üye olan bazı ülkelerin, bırakın bu müktesebatı gerçek anlamda kendi mevzuatlarına tatbik edebildiklerini, tümünü tam anlamıyla anladıkları bile şüphe götüren bir husustur.

Bu açıdan bakıldığında, Türkiye için müzakereler öncesi ortaya atılan ve “müzakerelerin on yıl veya daha fazla sürebileceğinden” dem vuran yaklaşımın geçersizliği daha da iyi anlaşılmıştır. Türkiye, müzakere sürecine hazırlanma ve bu süreci sürdürme aşamasındaki tüm yetersizliklere rağmen, diğer bir dizi yeni üye ülke ile karşılaştırıldığında, konuyu çok daha iyi götürecek bir bürokratik birikim ve yeteneğe sahiptir.

Müzakerelerin çok da fazla zamana yayılmayacağı anlaşıldığı için, Kıbrıs meselesi bu aşamada ciddi biçimde gündeme getirilmiştir. Bu saptamayı yaparken, AB içinde yeknesak, tutarlı ve siyasi hedefleri belirgin tek bir karar alma mekanizmasının varolmadığını hiçbir zaman unutmamak gerekir. Sadece üye devletlerin değil, Avrupa Komisyonu'nun da önemli bir rol oynadığı değişken ve hassas dengeler, AB'nin politikalarına ve ilişkilerine yön vermektedir. Bu nedenle, AB'nin “müzakereler çok hızlı gidebilir” diye düşünerek Kıbrıs sorununu ortaya çıkardığını, çoğu yazarın sıklıkla kullandıkları yaklaşımla AB içindeki ülke veya kurumların “iyi polis/kötü polis” rolünü yüklendiklerini düşünmek, bu saptamaya dayanan tahliller yapmak son derece yanıltıcı olabilmektedir.

AB'nin politikaları, temel olarak, uzun vadeli ve bir “master plan” çerçevesinde geliştirilen politikalar değildir. Bu saptamadan hareketle, çoğu karar ve tutumun arkasında, son derece kısa vadeli kimi mülahazaların bulunduğunu bilmek gerekir. Ancak gene hiç unutulmaması gereken nokta, AB'nin zaman içinde giderek bir “toplum projesine” dönmüş olmasıdır. Bir toplum projesinin üzerinde yükseldiği temel değerlerin de, kısa vadeli siyasi mülahazalar ne olursa olsun, üyelik için uzun vadede belirleyici olacakları şüphe götürmez.

Türkiye ile müzakereler, kopma aşamasını büyük ölçüde atlattıktan sonra, Güney Kıbrıs Rum Kesimi'nin vetosunu kullanması engellenerek, ikinci bir fasıl için açılmış bulunmaktadır. Büyük bir ihtimalle, Almanya dönem başkanlığı süresince, üç faslın daha müzakereye açılması gerçekleşecektir. Tüm üye ülkelerin oybirliği ile alınan müzakere açma kararları, Rum Kesimi'nin menfi tavrına rağmen nasıl açılabilmektedir sorusunu sormakta yarar olabilir.

1980 yılında imzalanan 4. Mali Protokol ile AB'den alması gereken (o dönemin para birimi ile) 600 milyon ECU tutarındaki bir meblağı, Yunanistan vetosu ile hiçbir zaman alamamış olan Türkiye'nin, tek ve küçük bir ülke olsa dahi, Güney Kıbrıs RK'nin vetosunu aşacağı nasıl düşünülebilir?

Bunu cevabını tek bir alanda aramamak gerekecektir. Güney Kıbrıs Rum Kesimi, sınırları ve bütünlüğü tartışılan bir devlettir. Bu tartışmada, her şeye rağmen, KKTC ve Türkiye, çözüm isteyen ve bu konuda girişimde bulunan taraflar olarak gözükmektedir. Bu anlamda, eğer Fransa gibi bir devlet GKRY'ne ciddi destek vermez ise, 2009 yılında dek, müzakerelerin fasıllar itibarıyla açılması mümkün olabilir.

Güney Kıbrıs, hiçbir çözümün önünü açmamakta diretirse, burada orta vadede büyük devletlerden, özellikle de Fransa'dan alacağı destek, ciddi bir krize yol açabilir. Bu aşamada Kıbrıs Rum Kesimi'nin yegane güvencesi, Türkiye'nin atacağı yanlış adımlar olacaktır. Bugün Kıbrıs Rum Kesiminin siyasi eliti, geleceğini AB'ye Türkiye'yi “anti-demokratik bir ülke” olarak gösterme umuduna bağlamış durumdadır. Özellikle KKTC'nin bir “uydu devlet” olduğunu gösterebilme konusunda her olayı, her gelişimi istismar ederek 2009 yılına ulaşmayı hedeflemektedirler.

Türkiye'nin, son olarak tek taraflı biçimde atmış olduğu adım ve yedi yıla yayılan bir “uyum için yol haritası” girişimi, siyasi bir adım olarak son derece önemlidir. AB uyumunu gerekirse AB olmaksızın da yapacağını ifade etmek, her şeyden önce hükümetin taahhüdü olarak seçmen nezdinde bağlayıcı bir anlam taşımaktadır. Ancak asıl etkisi, “iç dinamikler” olarak nitelediğimiz Türkiye'nin kendi kendini reforma edebilme kapasitesi üzerinde olmaktan çok, uluslar arası düzeyde, daha da önemlisi AB-Türkiye düzeyinde olacaktır.

Son birkaç yıl öncesine dek, Türkiye'nin AB müktesebatı ile olan uyumu, daima bir başından savma”, AB'nin Türkiye ile olan ilişkisi de, “tahammül etme” anlayışı üzerinde yükselmiştir. Son atılan adım, ilk defa Türkiye'nin kurumsal ve resmi olarak, AB uyumunu kendisine bir toplum projesi olarak hedef aldığını göstermesi açısından önemlidir. Bu tutum, giderek artmakta olan yabancı sermaye yatırımlarını da hızlandırdığı ölçüde, muhtemel siyasi çalkantıların önünü kesebilecektir.

Türkiye, özellikle KKTC ile ilişkiler ve sivil-asker diyaloğunun iç siyasetteki konumu alanlarında temkinli, hukuk devleti çizgisine sadık bir konumda kalmayı başarırsa, müzakere sürecinde tıkanıklık, Türkiye-AB arasında değil, AB ile Güney Kıbrıs Rum Kesimi arasında yaşanacaktır.

* CPS Danışmanlık Şirketi Yönetim Kurulu Başkanı