Yetiş imdâde Hindemidt !

Dışarıdan adam getirip işlerimizi düzelttirmek, onlara akıl danışmak modası ülkemizde cumhuriyetle başlamış bir uygulama değildir. Meselâ bu uygulama ya da moda müzikte daha eskilere, II. Mahmud dönemine kadar uzanır. II. Mahmud, İtalyan besteci Giuseppe Donizetti''yi İstanbul''a getirerek Muzikâ-yı Hümâyûn''u kurdurur ve başına tayin eder. Fakat II.Mahmud bunu yapmakla yerli ve geleneksel olanı yasaklamaz, Enderûn geleneğinden gelen hocaları kapıdışarı etmez, bilâkis iki farklı müzik kültürünün birbirini tanıması ve karşılıklı alışverişi için güzel bir zemin hazırlar.

Paul Hindemidt, bizim için yabancı biri sayılmaz. Onun durumu azıcık da olsa Donizetti''ninkine benzer. 1935 yılından itibaren üç kez ülkemize geldi. Sebeb-i ziyareti, Anadolu''yu dolaşıp türküleri incelemek, Anadolu müzikleri hakkında bir çalışma yapmak ve Türkiye''deki müziklerin Batı müziği sistemine uydurulması konusunda raporlar hazırlamak. Ankara Devlet Konservatuarı''nın kurulmasında emeği geçenlerden biri de Paul Hindemidt''dir.

Hindemidt''in bizim cumhuriyet dönemi batılılaşmacı eliti tarafından Türkiye''ye davet edilmiş bir besteci olduğunu tekrar ve üzerine basarak hatırlatmak gerekiyor. Türkiye''deki müziğin Batı''ya uydurulması gerektiğine dair raporu da, “Müziğimizi nasıl Batılılaştırırız ?” diye sabah akşam kara kara düşünenlerin siparişi üzerine hazırlanmıştır. Bu raporu hazırlarken, en azından bizim batılılaşmacı elitlerden daha dürüst davrandığını ve Türkiye''yi dolaşarak müzik ve kültür zenginliğimizi gözden geçirdiğini hatta bir hayli öğrendiğini ve bu zenginliğe hayranlık duyduğunu söyleyebiliriz. Gerçi müziğimizi bir batılının inceleyerek, çağdaş normlara uyup uymadığına karar vermesi çok üzücü; hem memleketin kültürünün ve müzik geleceğinin kimlerin eline, yani ne kadar ahmaklara kaldığını (batılılaşmacı elitleri kastediyorum) görmek bakımından üzücü, hem Türk müziğini sadece bu sebeple incelemek durumunda kalan bir batılı müzikçiye bu işi teslim etmek bakımından üzücü… ama Paul Hindemidt''in “ille de batılılaşacağız” diye tutturanlara karşı yapabileceği pek fazla bir şey yoktu ! Bu talebe en doğru ve tutarlı cevabı, bir sanatçı ahlâkı ile, ciddî ve etnomüzikolojik değeri yüksek araştırmalar yaparak vermiştir Hindemidt ve halk müziğimizin Batı müziği standartlarına uydurulması konusunda sağlıklı bir temele sahip olduğunu tesbit ve ifade etmiştir. Bence bu tesbitinde de haksız değildir. Öte yandan Hindemidt, tarz olarak da yatay müzikler yazan, yani ezgi zenginliğine önem veren; müziği armoninin bazı katı kurallarına göre biçimlendirmekten ziyade, partilerarası ilişki özgürlüğünü benimseyen; yani bir anlamda, Türk müziğinin horizontal (yatay) hareketini kolay anlayabilecek vasıflara sahip bir yirminci yüzyıl Alman bestecisidir. Ancak, -bu sadece kişisel bir tahmindir- bizim bir gözü kör ve bir kulağı sağır batılılaşmacı elitlerin Paul Hindemidt gibi önemli bir besteciye sözgelimi bir Itrî veya Dede Efendi eseri dinletmiş olduklarını zannetmiyorum. Kendileri reddetmektedir ve belki de habersizdir ki, Hindemidt''e neyi dinletsinler ! Hatta Hindemidt ile ilgili şu olay anlatılır ve aktarılır: Hindemidt, bütün bu araştırma ve çalışmalarını tamamladıktan sonra bizim batılılaşmacı elitler ve batı müziğini öğrenmek ve öğretmekten başka hiçbir yol olmadığını düşünenleri; “Beyler, neden ille de Batı müziğini öğrenmek ve gelecek nesillere öğretmek istiyorsunuz. Gördüğüm kadarıyla muazzam bir müzik kültürünüz ve zenginliğiniz var, bunu neden değerlendirmiyor ve eğitimini yaygınlaştırmıyorsunuz ?” diye hem ikaz etmiş, hem de bilgilendirmeye kalkmıştır. Fakat bu kibarca hatırlatması karşısında o zamanın zihniyeti tarafından biraz azarlanırcasına “Bu milletin geleceği Batı''dadır… biz sizin müziğinizi öğrenmek ve geliştirmek istiyoruz. Siz buna karışmayın da lütfen işinize bakın” sözleriyle ikaz da edilmiştir.

Bütün bunlar ayrı bir tartışma konusudur. Hindemidt aslında Batı müziği için de oldukça verimli bir bestecidir. Bazı müzik çevrelerince “20. Yüzyılın Bach''ı” olarak vasıflandırılıyor olsa da, modern müzik çağı adına iyi şeyler yapmış bir müzisyendir. Bence en önemlisi, kendisinin “Gebrauchsmusik” adını verdiği (bazı müzik yazarlarının Türkçe''ye “işlevsel müzik” diye çevirdiği) bir uygulamanın ve müzik eğitim şeklinin öncülüğünü yapmış olmasıdır. Gebrauchsmusik, biraz müzik kabiliyeti olanların ve özellikle çocukların kolay icrâ edebilecekleri, müzik eğitimi açısından da oldukça faydalı bir uygulamadır. Hindemidt, bunu kolaylaştırmak için bazı örnek eserler de besteledi. “Bir Kent Kuralım” adlı operası, bunlardan biridir ve lise öğrencilerinin bile yorumlayabileceği kadar kolay bir eserdir.

Hindemidt''in bu yöntemi Almanya''da hatta Avrupa''da pekalâ tuttu, fakat ne yazık ki Türkiye''de tutmadı. Ama Batı''da müziğin ciddi bir alan hâline gelmesini, insan eğitimine oldukça yüksek katkılar sağlamasını ve (bence) en önemlisi gerçekten yetenekli olanla kendini yetenekli sananların birbirinden ayrışmasını da kolaylaştırdı.

Temelleri Hindemidt tarafından atılmış olan ya da Hindemidt''in de kuruluşunda katkısının bulunduğu Ankara Devlet Konservatuarı''ndan birçok müzisyen mezun oldu. Bu müzisyenler arasında dünya çapında virtüoz olmayı başarabilen birkaç müzisyen de çıkmadı değil. Lâkin bu müzisyenler dünyada çeşitli başarılar elde ederken, kendi halklarına ulaşmayı başaramadılar. Bir sanatçı için kendi halkına, kendi yetiştiği toprağa yabancı olmak ne kötü ! Kendi halkına karşı yabancılaşan bu sanatçı, hangi dili konuşuyor o halde ?