Çok seslilik istenmiyor

Devletin yüzde 75'inin sorulara cevap vermekten muaf hale gelmesinin birkaç sonucu ise, şöyle sıralanabilir: Şiddet olayları, çoğu yazar olan faili meçhuller, derinleşen devletle halk arasında mesafenin açılması, baskı guruplarının engelleyiciliği ve sansür nedeniyle sosyal ve kültürel hayatın kısırlaşması. Şiddet olaylarından sinema salonları kadar cuma imamları da nasiplerini alıyorlar. Ortaya çıkan bir tür haricilik karşısında dindar çevrelerin emri bil maruf nehyi anil münker, cihad ve benzeri konularda yeniden düşünmeye başladıkları söylenebilir.

Eleştiri ve itirazlardan anlaşıldığı kadarıyla muhafazakar kesim çok sesli ve renkli bir toplum ve kültür istemiyor. Onların eleştirileri dikkate alındığında, ortaya tek sesli, renksiz, gençlerin isyankar sorularına izin verilmeyen, muhaliflerin hemen dinsizlikle ve dinden dönmekle suçlandığı, herkesin Velayet-i Fakih'in tavsiyelerine uyarak düşündüğü ve yaşadığı, emri bil maruf nehyi anil münker (doğruyu bildirip yanlıştan sakındırma) yükümlülüğünün, kişiyi adım adım izleyen bir tahakküme dönüştüğü bir toplum modeli çıkıyor. Bu modelin seçmenlere çekici gelmediğinin geçen iki seçimde anlaşılması nedeniyle sağ, gelecekteki siyasal başarısını, basın özgürlüğünü kısıtlamaya, ellerindeki kurumsal güçleri ve propaganda araçlarını kullanarak gazeteleri kapattırmaya ve kendisi gibi düşünmeyen güçlü aydınları bir şekilde susturma başarısına bağladı. Belediye meclisi seçimlerinde uğranılan yenilgi, sağ kesimin meclis seçimleriyle ilgili endişelerini artırdı. İran Anayasası'na göre kanunların anayasaya ve dini hükümlere uygunluğunu kontrol eden Şura-yı Nigahban denilen kurum, seçimlere nezaretle de mükelleftir. Ayetullah Humeyni'den sonra bu kurum seçimlere istenmeyen kişi ve görüşlerin katılmasını engellemek için İstisvabı Nezaret denilen bir nevi kontrolcü kimliğe büründü. Son iki genel seçimde bu kurum birçok adayın ve özellikle sol kanadın önde gelenlerinin seçimlere katılmasını engelledi. Hatemi seçildikten sonra, bu tür kontrol şekli solcular tarafından geniş şekilde eleştirilmeye başlandı.

Farklı kaynaklara göre 1, 5 ya da 7 kişinin öldüğü bu son olaylar, gelecek yılın başlarında yapılacak olan meclis seçimleriyle ilgili tartışmalarla izah edilebilir. Tahran Üniversitesi öğrencileri, Selam Gazetesi'nin kapatılmasını kolaylaştıran yeni basın kanununu protesto etmek istediler. Gösterici öğrenciler sağ kanadın en tutucu kesimlerini temsil eden ve aslında yasa dışı sayılan Ensar-ı Hizbullah mensuplarının saldırısına uğradılar. Polis bu olaya seyirci kaldı ya da öğrencilere müdahele etti. Hükümet polisi tam olarak kontrol edemedi. Çünkü polis güçlerinin önemli bir bölümü eski komitecilerden oluşuyor. Devrimden sonra bütün şehirlerde kurulan halk emniyet güçlerini temsil eden komiteler, daha sonra jandarma ve polis güçleriyle birleştirildiyse de, devrimi temsil ettikleri için, eski güçlerini korudular. Rehberlik Makamı'nın kontrolü altındaki bu yeni emniyet güçleri daha sonra içişleri bakanlığına bağlandıysa da, üst düzeydeki makamlarda hala sağ kanata mensup eski komiteciler yer alıyor. Polis bu nedenle toplumsal olaylarda ve gösterilerde sağ kanadı destekleyecek şekilde davranıyor.

Çekişme, Hatemi ile çeşitli kurumlar vasıtasıyla Hatemi'nin hareket alanını kısıtlayan ve iktidar üzerindeki denetimlerini korumaya çalışan tutucu mollalar arasında cereyan ediyor. Şu var ki olayların polisin tutumu ve hükümetin ihmaliyle manipülasyona açık hale gelmesi ve şiddet kazanması, Hatemi'nin sert bir dille göstericileri uyarmasına yol açtı. Sağ kesimle hükümet arasında bir denge politikası izlemeye çalışmakla birlikte, daha ziyade sağ kesimin hakim olduğu kurumlarla bütünlük içinde görülen Rehber Hamaney ise, gün geçtikçe izlediği denge politikasını sürdürmekte zorlanıyor.

Darbe korkusu

Hatemi yanlısı Subh-u Emruz gazetesi, öğrencilerin sözcüsü Ali Afşari'nin, öğrenciler, protesto eylemlerinin amacından saptığı şeklindeki açıklamalarına yer verdi. Afşari'ye göre kendilerine yapılan saldırıyla olayların büyümesi bazı mihraklara, seçimlerin ertelenmesi ve darbe yapılması için gerekçe sunacaktı. Ama öğrenciler bu oyuna gelmeyecek, cumartesi gününe kadar isteklerinin gerçekleşmesi için sessizce bekleyecekler; istekleri yerine gelmezse protesto gösterilerini makul bir seviyede sürdürecekler. Öğrencilerin ilk isteği, öldürülen arkadaşlarının cenazelerini güvenlik içinde teslim alarak defnetmek. Demokratik açılımların sürmesi, basına sansürün kalkması, üniversitelere müdahele edilmemesi, öğrencilerin diğer istekleri arasında yer alıyor. Öğrenciler çarşamba günü yapılan genel yürüyüşe destek verdiklerini açıkladılar. Bu arada en önemli taklid mercii sayılan Ayetullah el-Uzma Mekarem Şirazi de, öğrencilere destek verdiğini açıkladı.

Değişimci kanat bekleneni veremedi

Devrim'den sonra yirmi yıl boyunca dünyadan öteki olarak hesaplı bir şekilde dışlanmanın oluşturduğu yoğun bir hırs birikimi var İran'da. Gerçi bu birikimin nasıl değerleneceği, hangi alanlara kanalize olacağı henüz yeteri kadar açık değil. Farklı her ses ve talebin "Velayet-i Fakih'e düşmanlık" suçlamasıyla bastırılması, devrime bağlı gruplar arasında görüş farklılıklarının derinleşmesine sebep oluyor. Hatemi, kendi ayakları üzerinde duran devrimci, özgürlükçü, yenilikçi ve demokrat bir islami harekete ilişkin umutları canlandırmıştı. Öğrenci olayları, değişimci kanadın beklenilen başarıyı gösteremediğini ortaya koydu. Hatemi bugün protestocuları ikna edebilir. Fakat, genel seçimlere kadar olan sürede susturma girişimlerinin sürmesi, gerginlikleri artırır ve yeni çatışma alanları açabilir. İran'daki her kıpırdanışın olduğu gibi öğrenci olaylarının da Türkiye'de heveskar bir acelelikle "rejim karşıtı" olarak yorumlanması, diğer faktörlerle birlikte, bu ülkedeki demokratikleşme sürecinin dışarıdan kolayca görülemeyen karmaşık yapısından ileri geliyor. İran, İslam aleminde her zaman kuşkuyla bakılan demokrasi ve halk hakimiyeti konularında, kendine has bir tecrübeye sahne oluyor. Öğrenci hareketleri her şeye rağmen bu ülkede diğer islam ülkelerinde pek gözükmeyen bir toplumsal muhalefetin gelişme imkanına, yeni ve dinamik bir yapılanmaya işaret ediyor.