AYM"ye bireysel başvuru

12 Eylül referandumu öncesinde Anayasa Mahkemesi''ne bireysel başvuru hakkını getiren "ek fıkra"yı da değerlendirmeye çalışmıştım. Referandum sonucunda Anayasa''ya giren bu "ek fıkra" (148. Madde) şöyle formüle edilmişti:

"Herkes, Anayasa''da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi''ne başvurabilir. Başvuruda bulunmak için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır."

Referandum arifesinde konuyu şöyle değerlendirmişim:

"Vatandaşlara tanınan bu hakkı küçümsememek gerekir. Ancak ortada konuya ilişkin bazı problemlerin olduğu da unutmamalıyız. Bir kere her şeyden önce, ''insan hakları'' konusunda bugüne kadar hiç de iyi bir sınav vermemiş olan Anayasa Mahkemesi''nden söz konusu ihlallere ilişkin karar vermesini beklemek? Bu maddenin aynı zamanda, bir ''ihlal'' durumunda çareyi AİHM''de aramak isteyenler açısından bir tür ''vakit kaybı''na neden olacağını da varsayabiliriz. Çünkü AİHM''nin kapısını çalmak için ''iç hukuk yollarının tükenmiş olması'' şartı gerektiğine göre, yeni durumda Anayasa Mahkemesi''nin -kim bilir ne zaman gerekçeli kararını yazacağı- kararını da beklemek icap edecek. Bizim gibi yargılama hızının bütün mahkemelerde (yüksek veya değil fark etmez) son derece düşük olduğu bir ülkede hangi Anayasa Mahkemesi hangi insan hakları ihlali konusunda elini çabuk tutabilir ki? (…) Bu yeni uygulamanın olsa olsa şöyle bir yararı olabilir: ''İnsan hakları''nı ihlal suçlamasıyla AİHM''de hakkında davacı olunan T.C. belki bu yeni hak arama yolunun açılmasıyla hiç değilse birkaç yıl konuya ilişkin istatistiklerin alt sıralarına yerleşebilir. (…) Aklımdan sadece şu sorular geçiyor: 1- Anayasa Mahkemesi insan hakları ihlalleri konusunda doğru kararı alabilecek nitelikte bir mahkeme midir? 2- Vatandaşlara tanınan bu yeni hak, AİHM yolunu tutmak isteyenleri -Mahkeme''nin yavaşlığından dolayı- bezdirmeyecek mi? "

"Bireysel başvuru" bugünlerde hakkında en hararetli tartışmaların cereyan ettiği konulardan birisi. TBMM''de görüşülmeyi bekleyen "Anayasa Mahkemesi''nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun Tasarısı" dolayısıyla özellikle Yargıtay ve Danıştay bu yeni düzenlemeye itiraz ediyor. İtirazın asıl nedenini, "bireysel başvuru" düzenlemesiyle Anayasa Mahkemesi''ne "süper temyiz yetkisi" tanındığı iddiası oluşturuyor.

"Bireysel başvuru" gerçekten de Anayasa Mahkemesi''ni "süper temyiz yetkisi" ile mi donatmaktadır? Bu soruya cevabım, bu sorunun bugün için açık-seçik bir biçimde cevaplanmasının mümkün olmadığı, şeklinde olacak.

Adalet Bakanı Uslu, yerinde bir açıklama ile bireysel başvuruya ilişkin olarak, Anayasa''nın 148. maddesinde yer aldığı gibi "Her karar için söz konusu değil. Anayasa Mahkemesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi çerçevesinde olan kararları inceleyecek" hatırlatmasını yapmış olsa da -bence de- belirsizlik devam etmektedir. Çünkü, bırakın AİHS''de sıralanan "yaşam hakkı", "işkence yasağı" ya da "özel hayatın korunması" gibi hemen akla temel hak ve özgürlükleri, sadece "adli yargılanma hakkı"nın ihlali iddiasıyla Anayasa Mahkemesi''ne yapılacak başvuruların sayısı bile çok büyük (belki binlerce) olacağından, ülkedeki yargı mekanizması gerçekten kilitlenecektir. Ortaya çıkması kuvvetle muhtemel olan bu sorunu gelin –kolaysa!- bir de bugünlerde karşımıza çıkan "tahliyeler"le ilişkisi çerçevesinde değerlendirin…

"Kanun Tasarısı" gözden geçirildiğinde , bu yeni düzenlemeyle Anayasa Mahkemesi''ne "süper temyiz yetkisi" tanınmadığını söylemek zordur. Bakın mesela Tasarı''nın 50. maddesinde yer alan şu bölüme:

"Bölümce tespit edilen ihlâlin bir mahkeme tarafından veya idari işlemden kaynaklanması durumunda, ihlâle neden olan karar ya da idari işlemin iptaline karar verilebilecektir. Kararın iptal edilmesi kendiliğinden hak ihlâlini ortadan kaldırmazsa yargılamanın yeniden yapılmasına hükmedilmesi imkânı da bulunmaktadır…"

Yani bir bakıma, bitmek tükenmek bilmeyen bir yargılama süreci… Parti kapatma kararlarının gerekçelerinin bile çok sonradan bir Anayasa Mahkemesi''nin önüne gelen bu yükle baş edebilmesi mümkün müdür?

"Bireysel başvuru" meselesinin bizi düşündürmesi gereken asıl yönleri bunlar değildir. Nitekim dikkat ettim, "bireysel başvuru" hakkının sadece "kişisel" ölçekte "ihlâller"e ilişkin olduğunu -yanılmıyorumdur inşallah!- gözledim. Oysa Anayasa Mahkemesi gibi kurumlara yönelik "bireysel başvuru" hakkı, bu mahkeme geleneğinin köklü olduğu ülkelerde, "kişisel ihlâller"in giderilmesi yanında söz konusu ihlâllere neden olan yasa-yasalardan davacı olma hakkını da getiriyor. Bu başvuruyu da, yargılandığı mahkemeler aracılığıyla yapıyor.

Bir örnek ile açıklamaya çalışayım: Fransa''da eşcinsel bir çiftin aile oluşturmalarına izin vermeyen medeni kanun, mahkeme tarafından ülkenin "Anayasa Mahkemesi"ne götürülüyor. Bu isteğin temel hak ve özgürlükler açısından değerlendirilmesi isteniyor. Zaten biliyorsunuz; bazı Amerikan dizilerinde de önümüze geldiği gibi, bu ülkelerin "Anayasa Mahkemeleri", haklar özgürlükler konusunda hukukun içtihatlar yoluyla ilerlemesi-zenginleşmesi amacıyla bu türden "kritik" davalara bakıyorlar. Sistemlerinin Yargıtay ve Danıştay''ına tekabül eden üst mahkemelerinin kararları arasında boğulmuş bir "Anayasa Mahkemesi" düşünülebilir mi?

Evet, onu söylüyordum: Benim anladığım kadarıyla, mevcut Anayasa''nın sadece Cumhurbaşkanı, iktidar ve anamuhalefet partisi Meclis grupları ile TBMM üye tam sayısının en az beşte biri tutarındaki üyeye tanıdığı "Kanunların ve kanun hükmündeki kararnamelerin (…) şekil ve esas bakımından Anayasa''ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesi''nde doğrudan iptal davası açabilme hakkı"nın "bireysel başvuru"yu da bir biçimde işin içine katarak yeniden düzenlenmesi akla bile gelmemiş.

Özetle, "hukuk"un "toplum"un değil de "devlet"in eseri olması gerektiğini düşünen siyaset ve hukuk felsefesi geleneğine devam…