İçimizdeki goriller

Harvard üniversitesi psikoloji bölümünde 1999 yılında bir deney yapıldı. Bir grup öğrencinin rol aldığı kısa filmde iki takıma ayrılmış öğrenciler etrafta dolanarak birbirine pas atıyordu. Takımlardan biri siyah diğeri beyaz forma giymişti. Film dijital ortamda düzenlendikten sonra, deneklerden, beyaz formalı oyuncuların paslarını saymaları istendi. Film sona erdiğinde deneklere pas sayısı soruldu, 34 ya da 35 cevabı alındı. Oyunculardan başka kimseyi gördünüz mü sorusuna hayır cevabı verenlere, bir goril dikkatinizi çekti mi sorusu yöneltildiğinde, ağırlıklı olarak goril mi ne gorili hayır tepkisini verdi denekler. Aslında pasların sayısının bir önemi yoktu, başka bir şey test ediliyordu. Filmin yarısına doğru goril kostümü giymiş bir kız görüntüye giriyor, oyuncuların arasında duruyor, kameranın karşısında göğsünü yumrukluyor, dokuz saniye kadar ekranda kaldıktan sonra gidiyordu.

Deneyin amacı, deneklerden paslaşmaları saymalarını isteyerek, onların belli bir alana konsantre olmalarını sağlamak; dikkat etmedikleri, beklenmedik diğer uyaranları algılamadaki etkilerini incelemekti

Deneye katılanların yarısı gorili fark etmedi; bu durumu kabul etmekte zorlananlar kasetin değiştirildiğini iddia etti. Filmi ikinci kez izleyenler gorili gördüklerinde şok oldular: Bunu görmemiş miyim, olamaz!

Deney farklı koşullar altında, farklı gruplarla, farklı ülkelerde defalarca kez tekrarlandı, sonuç aynıydı: insanların yarısı gorili fark etmedi.

İnsan görsel dünyanın belli bir alanına ya da yönüne dikkatini tümden verdiğinde beklenmedik nesneleri göremeyebiliyor. Bu nesneler çarpıcı, önemli, hatta tam da baktığı yerde duran nesneler olsa dahi. Denekler pasları saymaya o kadar odaklanıyordu ki gözlerinin önündeki goril karşısında kör olmaktan kurtulamıyordu.

"Olsaydı mutlaka görürdüm, mutlaka fark ederdim" deneyin ortaya çıkardığı gündelik yanılsamanın anahtar cümleleri.

Ne görmeyi bekliyorsak ona odaklanıyoruz ve diğer görüntüler görüş alanımıza girmiyor. Onu görmek için bakmadığımızda görmeyi de beklemiyoruz.

Neleri gördüğümüzü ve neleri gözden kaçırdığımızı belirleyen, nesnelerin görsel ayrıksılığından ziyade, beklentiler.

Dikkat zannedildiği gibi sonsuz değil, sınırlı. Sınırlı dikkat ne kadar fazla kullanılırsa beklenmedik olayları fark etme ihtimali o kadar düşüyor.

İnsanlar değişikliği biliyorsa hemen fark ediyor ve çok bariz olduğunu düşünüyor; fakat değişim beklenmedikse gözden kaçırılıyor. Deneyden haberdar olanlar paslara değil gorile odaklandığından görmemesi imkansız.

Gorili gözden kaçırmanın sebebi dikkat eksikliği kaynaklı körlük değil; dikkat yoğunlaşmasının sebep olduğu bir körlük.

Burada önemli olan gorili görmekten ziyade görememe ihtimalini kabul etmek, göremeyeceğini bilmek. Gorili sonradan görmek bize dikkatimizin ve zihnimizin sınırları olduğunu hatırlattığı için daha değerli.

Neye bakarsak onu görüyoruz. Dikkat neye yönlendirilirse bir diğerine kör ve sağır hale geliyor.

Eskiden görmek için bakıyorduk, baktığımız dışındakileri gözden kaçırıyorduk; yeni teknolojilerle birlikte görülmek için bakıyoruz, bu yeni durum körleşmeyi daha da artırıyor.

* Christopher Chabris ve Daniel Simons imzalı Görünmez Goril"de, gündelik yanılsamaların hayatımızı nasıl yönlendirdiğine dair pek çok örnek vaka yer alıyor.