İki İran, iki Hatemi

İran'daki olayların durulmasına rağmen, halk arasında yüzeye çıkmayan oldukça ciddi bir rahatsızlık olduğu meydanda. Batı'da İran'ı gözlemleyen pek çok kişi ve bazı İranlı liberaller, en iyi seçeneğin yönetimdeki elitin caddelerin kontrolünü ele aldıktan sonra kamuoyuna pek gözükmeyen Cumhurbaşkanı Hatemi'ye destek sağlanması olduğunu düşünüyorlar. Hatemi'ye destek vermek kolay bir seçenek olarak gözükebilir. Hatemi uygun olarak seçilmiş bir lider ve yönetimdeki mollalar arasında modernizasyon ve reform söylemini kullanan tek kişi. Geçtiğimiz günlerdeki olaylar, aslında iki Hatemi'nin olduğunu gösterdi.

Birinci Hatemi, öğrencilerden "benim sevgili çocuklarım" diye bahsetti ve "bu trajedi"den sorumlu olanları cezalandırma sözü verdi. İkinci Hatemi ise, öğrenci olayları toplumun diğer kesimlerine sıçrama özelliği göstermeye başladıktan sonra ortaya çıktı. Bu Hatemi, "haydutlar"dan ve "kötülük kaynakları"ndan bahsetti ve protestocuları "Siyonizmin ve büyük şeytan Amerika'nın oyuncağı" olmakla suçladı. Bu "Dış destekli komployu bitirme" sözü verdi. Birinci Hatemi Gorbaçov gibi konuştu. İkincisi ise Deng Xiaoping'in kelimelerini kullandı. Hatemi'nin, birbirine zıt olmasa da, kararsız açıklamaları istifasını isteyen sloganların atılmasına yol açtı. İran'daki kampüslerde atılan sloganlardan biri "Hatemi; ya birºeyler yap, ya da git" ºeklindeydi.

Tahran'daki düello iki İran'ı ortaya çıkardı: Bir kısmı matruş, T-shirt ve kot giyen, zafer işaretleri yapan gençler. Onlar genelde orta sınıf ve halka açık yerlerde de pop müzik dinliyorlar. Bu İran'ın kadınları saçlarının tamamını örtmüyorlar. Onların sloganı: "Demokrasi, şimdi." Tahran'da bu ekibin karşısında Hizbullah ekibi var: Sakallı, sert görünüşlü, siyahlar içinde bastonlu adamlar. Bu ekibin kadınları örtünme kurallarına harfiyyen uyuyor. Bu ekibin sloganı: Allahu Ekber. Hatemi, iki ekibe de hitap edebilecek tek İran'lı lider. Hatemi, demokrasi hareketinin kanlı şekilde bastırılarak daha şiddetli toplumsal ayaklanmalara yol açılmasının engellenmesinde önemli bir rol oynayabilir. Öğrencilerin demokrasi hareketi ve elitin buna karşı düzenlediği karşı hareketin, İran toplumundaki güç dengesi üzerinde çok fazla etkili olduğu söylenemez. Ama şu an bile yönetici elit güç dengesini değiştirmiş durumda.

Hatemi halk arasındaki desteğinin bir kısmını kaybetti ve bunun yerine sistem içinde biraz daha güçlendi. Bu yeni gücüyle yapacakları hayati önem taşıyor. O, selefi Haşimi Rafsancani'nin siyasi reformların ertelenmesi ve ekonomik reformların hızlandırılması yönündeki tavsiyelerini dinleyebilir. Yani başka bir deyişle, Hatemi Çin tarzı kapitalist ekonomik sistemli bir otoriter devlet anlayışını uygulayabilir. Diğer yandan Hatemi, İçişleri Bakanlığı görevinden istifa ettirilen Ayetullah Abdullah Nuri gibi yakın arkadaşlarını dinleyebilir. Nuri, Tahran'da öğrencilere demokrasi olmaksızın ekonomik gelişmenin olmayacağını söylemişti. Nuri "Özgürlük, ekonomik gelişmeden önce gelir. Demokrasi olmazsa, her zaman fakir kalırız" dedi. Eğer Hatemi, Rafsancani gibi insanları dinlerse kısa vadede rejimi korur ama, İran'ı yıllarca sürebilecek bir şiddet ve kaosun içine sürükler.

Diğer yandan, Nuri gibi insanları dinlerse, demokrasi hareketini sistemin reformasyonu için bir sıçrama tahtası olarak kullanabilir. Katı Humeyniciler'in ağırlığında olan Meclis'i feshetmekle işe başlayabilir. Seçimler 2000'in Şubat'ında yapılacak. Bir erken seçim, İranlılar'a Tahran caddelerini savaş alanına çeviren taraflar arasında bir seçim yapma imkanı verir. Büyük güçler, Tiannenmen Meydanı katliamının İran versiyonuna izin vermemeli. Sadece tam demokratik bir İran, Batılı endüstriyel demokrasiler için bir ortak olabilir. 20 yıl önce Şah rejimini deviren devrim de, benzer bir öğrenci ayaklanması ile başlamıştı. Kriz bir yıl sürmüştü ve sonunda Şah İran'ı terketmek zorunda kalmıştı. Tabii ki, tarih her zaman kendini aynen tekrar etmez. Ama, varolan İran sisteminin destabilize olduğuna şüphe yok.