Sünnetle hayatın ayrışmazlığı

Dün birinci bölümünü sunduğumuz Özcan Hıdır'ın 'Sünneti doğru anlamak' başlıklı yazısının bugün son bölümünü okuyacaksınız. Yazar, çalışmasının bugünkü bölümünde ulema arasındaki ihtilafların sebeplerini, niteliklerini ve çözüm yollarını irdeliyor. Bu konuda kimi zaman yaşanan tartışmaların, sergilenen olumsuz tavırların faydadan çok zarar getireceğini vurgulayan yazar, Sünnetin gereği gibi anlaşılmasının 'tevakkuf' ve 'teennî' eğitiminden geçtiğine dikkat çekiyor.

ÖZCAN HIDIR

Hz. Peygamber'in Risalet'inin ruhanî olduğu iddiası ile bu hadisi, topyekün sünneti hayatın dışına itmek ve dîni tamamen sosyal hayattan ve toplumun işlerinden tecrid etmek için kullanma girişimi yine sünnetin dolayısıyla Kur'an ve İslam'ın reddettiği bir husustur. Çünkü İslam, –Kur'an ve Sünnet'iyle– manevî hayatla maddî hayatı (ruh-madde) meczedici, ahiret hayatı ile dünya hayatını birleştirici ve hayatın her safhasındaki akışın Allah'ın ahkamına uygun olmasını temin için vaz' edilen mükemmel bir hayat modelidir.

Bu sebepledir ki İslam, yeme-içme, giyim-kuşam, alış-veriş, evlenme-boşanma, mîras bırakma-vasiyyet etme, suç ve cezalar, eş-dost ve akrabanın hatırını sorma, ahlâk ve edeple bezenme, savaş-barış, devlet yönetimi gibi hayatın bütün yönlerini kuşatıcı hüküm ve tavsiyelere sahiptir. Bu konuda Kur'an-ı Kerim'deki en uzun ayet olan ve borçların yazılması gibi tamamen dünya işlerinden bir iş hakkında hüküm ortaya koyan "deyn (borç) ayeti"ni (Bakara, 282) örnek olarak vermek yeterlidir.

Hiç şüphesiz sünnetin teşriî nitelikli olanları ile –ki bu nitelikteki hadisler çoğunluktadır– bu nitelikte olmayanlarını; umûm kastolunanlar ile, husûsî bir durum bildiren hadisleri ayırmamak şeklinde tezahür eden bu problem, bir çok karışıklıklara ve yanlış anlamalara sebep olmakta olup, bugünün hadisle ilgili en önemli meselelerinden biri olarak değerlendirilir. Ne yazık ki –alışıldığı üzere– bu konuda pek çok kimseyi biz, ifrat ile tefrit arasında bocalarken görüyoruz.

Mesela yeme-içme âdabı konusunda ifrat-tefrit sınırlarını zorlayan bu iki grup düşünceye sahip kimseler arasında, zaman zaman savaşı andıran bir tartışmaya şahit olunmaktadır. Buna göre bu iki gruptan biri, masada yemek yemeyi ve yemekte çatal-kaşık kullanmayı sünnet adına reddetmekle kalmayıp sadece ve sadece yerde oturup elle yemenin ve sonra da parmakları yalamanın Hz. Peygamber'in sünnetine uymak olduğunu; böyle yapmayanların ise sünnete muhalefet ettiklerini iddia edebilmektedir.

Diğer grup ise, yeme-içmenin, içinde bulunulan çevre ve zamanın değişmesiyle değişip gelişen dünyamıza ait bir iş olduğunu savunmakta; İslâm Dini'nin, insanları nasıl yiyip içecekleri konusunda eğitmek için gelmediğini savunmaktadırlar. İnsanların elleriyle mi yoksa kaşık kullanarak mı, sağ elle mi yoksa sol elle mi yedikleri konusunun, dini ilgilendirmediğini iddia ediyordu. Yani onlara göre, dinin bu gibi konularda söyleyeceği bir şey olamazdı.

Bu iki gruptan birincisini ele aldığımızda onların, sade bir hayat sürme, kanaatkar ve tevazu sahibi olma, hayatın cafcafları karşısında zühd hayatı yaşama, müsrif ve zorbalara benzemekten kaçınma gibi bütün hal ve hareketlerinde Rasul-i Ekrem'e uyma düşüncesiyle hareket ettiklerini görürüz. Şüphesiz bu kimseler, tıpkı sahabîlerden İbn Ömer (r.a.) ve benzerlerinin tavrı gibi, Hz. Peygamber'in sünnetine uyma konusunda gösterdikleri bu aşırı hassasiyet ve niyetlerinden dolayı sevaba nail olacaklardır. Ancak onların hata yaptıkları nokta, bu davranış ve anlayışlarının tamamını, sünnetin ve dolayısıyla dinin bir bölümüymüş gibi algılamaları ve içinde bulunulan durumu göz önüne almadan, böyle davranmayanları kınayıp yargılama konusunda aşırı gitmeleri, hiç de meydan okumayı haketmeyen üstelik düşman gibi gördükleri kimselere meydan okumalarıdır. Halbuki yeme-içme, giyinme gibi konularda onların sünnet diye takdim ettikleri şeylerin neredeyse tamamı, Hz. Peygamber'in kavminin örf ve adetlerini gözeterek yaptığı, tamamen yaşanılan çevre ve zamanla alakalı arap adetlerinden ibarettir.

Diğer grubun anlayışına gelince, onların da, dînin ehemmiyet verip yapılmasını istediği şeylerle istemediği şeyleri birbirine karıştırdıklarını görüyoruz. Zira din, her ne kadar yerde mi, sofrada mı, elle mi yoksa kaşıkla mı yemek yeneceğine karışmıyorsa da, sağ elle yenip-içilip sol elle yenip içilmemesine karışmaktadır. Sağ elle yenip içilmesi olgusu da, yalnız Hz. Peygamber'in bunu böyle yapmış olmasıyla ilgili değil, bizzat Onun söz ve tavsiyelerinin, emir ve nehyi gerektirecek şekilde, bu yönde olmasıyla ilgilidir. Çünkü Rasulûllah'tan bu konuda pek çok hadis varit olmuştur. Bazıları şu şekilde sıralamak mümkündür:

"Bismillah" de, sağ elinle ve önünden ye. (Buharî, Et'ıme, 2)

Sol elle yemeyin, çünkü şeytan sol eliyle yer (Müslim, Eşribe, 2019).

Sizden biriniz bir şey yediği zaman sağ eliyle yesin. Yine bir şey içmek istediğinde de sağ eliyle içsin; çünkü şeytan sol eliyle yer ve içer (Müslim, Eşribe, 2020).

Bu hadisin başka bir rivayetinde ise,

Sizden hiç biri sol eliyle yiyip içmesin; çünkü şeytan sol eliyle yiyip içer buyurulmuştur.

Seleme b. el-Ekva'dan rivayet olunduğuna göre bir adam Rasulûllah'ın (s.a.) huzurunda yemeği sol eliyle yedi ve Rasulûllah ona,

Sağ elinle ye diye ikazda bulundu. Bu kimse yapamıyorum deyince Resulüllah,

Yapamayası! kibir ona engel oldu buyurdular. Bunun üzerine adam bir daha elini ağzına götüremedi (Müslim, Eşribe, 2021).

İşte bütün bu emredici, yasaklayıcı ve azarlayan hadisler, sağ elle yeme ve içmenin gerekliliğini göstermektedir. Buna göre sağ elle yeme-içme, müslüman bir kimse ve müslüman bir toplumun ayırıcı vasıflarındandır. Çünkü şerefli ve asaletli milletler, hayatın normal işlerinde de olsa, yaptıkları işlerinde, ona orijinallik katan özel bir yönün bulunmasına itina gösterirler. Üstad Muhammed Esed el-İslâmu alâ müfteraki't-turuk=Yolların Ayrılış Noktasında İslam adlı eserinde, insanların örf ve adetlerine, günlük yaşantıdaki bazı rutin davranışlarına taalluk eden ve müslümanın şahsiyetine te'siri olan davranış ve alışkanlıklar hususundaki sünnetleri değerlendirirken, çok kıymetli izahlarda bulunmuştur. Üstadın bu eseri okunup incelenmeli ve gerekli dersler alınmalıdır.

Sözkonusu ettiğimiz bu iki grubun iddiaları konusunda adaletli ve insaflı yaklaşım, sünnetin teşrîî olanı ile bu niteliğe sahip olmayanını; herkesi kapsayıcı genel olanı ile husûsi bir olay veya kimse için varit olanı arasında ayrım yapan yaklaşımdır. Bu yaklaşımı sergileyebilmek için de Kur'an ve Sünnet bilgisiyle donanmak, şerî ilimlerin usûlünü iyi bilmek, özellikle hadisleri değerlendirirken ifrat ve tefrite düşmeyen insaflı bir yaklaşım sergilemek, izahta güçlük çekilen veya çağımızın bazı gerçekleriyle uyuşmaz görülen bazı hadisleri hemen inkar cihetine gitmeyip ilmine güvenilen kimselere sormak gerekmektedir. Herşeye rağmen yine de anlamada sıkıntı çekiliyorsa, muhakkık ulemanın yaptığı gibi, sözkonusu hadis konusunda tevakkuf ve teennî ile hareket (anlayabileceği bir yoruma ulaşıncaya kadar bekleme) etmek gerekir. Acelecilik ve fevrîlikler içerisinde boğulduğumuz günümüzde tevakkuf ve teennî terbiyesine ne kadar da muhtacız.

Not: Bu yazı, şu günlerde tarafımızdan Türkçe'ye tercüme edilmekte olan Prof. Dr. Yûsuf el-Kardavî'nin sünnet anlayışımıza yeni ve farklı bir soluk getiren, es-Sünnetü masdaran li'l-ma'rife ve'l-hadâra=Bilgi ve Medeniyetin kaynağı Olarak Sünnet adlı eserinin ilk bölümünde yer verdiği "Sünnetin Teşriî (Hukûkî) Yönü" adlı bölümden istifade edilerek hazırlanmıştır.