Bu güvene bu faiz çok fazla

Yüzde 7.5 olan reel faizin yüzde 4.5 olan büyüme hızının iki katına yaklaştığını belirten Özel, Türkiye'nin dünya geneline göre yüksek faiz verdiğini ifade etti.

Global finansal krizler hakkında araştırma yapmak için Malezya, Arjantin gibi birçok ülkeyi gezen Özel, krizleri yaşayanlarla birebir görüştü ve tüm krizlerin nasıl başlayıp nasıl bittiğini yazdı. Türkiye'nin tecrübe ettiği 2001 krizinin gençler tarafından bilinmediğine dikkat çeken Özel, tüm krizlerin aslında aynı oyundan ibaret olduğunu dile getiriyor. Saruhan Özel ile Yeni Şafak okurları için konuştuk.

Krizden sonra önemli kazanımlar var. Yalnız bunların olması şaşırtıcı değil. Çünkü her kriz ülkesinde krizden sonra yapısal bir takım değişiklikler görürüz. Politikacısı artık olayı anlar, bürokratı anlar, halkı acı çekse de değişikliklerin olmasını kabul eder. Bugün geldiğimiz çok kritik nokta artık bu kazanımların karşılığının alınma dönemi.

Bütün krizlerden sonra 3 tane senaryo var. Birincisi krizin ardından 'hızlı büyüme ve çakılma'. Burada yurtdışı sermaye sizi yapısal değişimden dolayı ödüllendiriyor. Türkiye'ye son üç yılda 60 milyar dolar yabancı sermaye geldi. Gazı verdi size, havalandırdı ve balon havalara gitti. Çakılma senaryosunda ekonomi büyüyor, enflasyon düşüyor, paranız değerleniyor çünkü gelen sermaye sizin paranızı talep ediyor, faizler düşme trendine girebiliyor ama işte cari denge açığınız maalesef ortaya çıkıyor. Faizler her ne kadar düşme eğilimine giriyorsa da çok yüksek seviyelerden başladığı için dünya geneline göre yine de yüksek kalıyor ki, bu sermaye biraz da onun cazibesi ile geliyor. Özel sektörünüz borçlanmaya başlıyor. Hızlı büyüme ve çakılma senaryosunda bizi ödüllendiren sermaye hızlı bir çıkış yaşarsa ki biz 1994'te ve 2001'de bunu yaşadık. O balon hızla yere çakılıyor. Birden bire kur düzeltiyor. Enflasyon patlıyor, yüzde 8-10 küçülüyorsunuz.

Bu tehlike değil. Yapısal değişim. Birinci senaryonun yan etkileri ortaya çıktığında bunları yönetebiliyor musunuz? soru burada. Cari açık, reel faizlerin yüksek olması ve konuttan tüketiciye kredi genişlemesi bunun bir yan etkisi. Bunları yönetemediğiniz takdirde sizi ödüllendiren sermaye kaçabilir. Sizi hala sevdiği halde kendi para musluklarının kapanması nedeniyle de olabilir. Diyelim ki sizde faizler yüzde 15, Amerika'daki faizler 10 olduğu zaman burada yüzde 15 ile bu adamı tutmanız mümkün değil. Yüzde 20-25 vermek zorundasınız ki bu parasal genişleme de bankalara ve şirketlere sorun çıkartıyor.

Hepimizin şu anda ümid ettiği, Türkiye inşallah bu senaryonun içindedir dediğimiz, 'istikrarlı büyümeye yumuşak geçiş senaryosu'dur. Birinci senaryo bizler için şu anda düşük ihtimal. Şu anda bence, hükümet de, bürokratlar da bütün ekonomistler de ellerini kavuşturmuş 'inşallah ikinci senaryodayızdır' diyorlar. İkinci senaryoyu birinciden ayıran en önemli nokta ise ekonomi yönetiminin bu riskleri yönetmekteki başarısı. Üçüncü senaryo da 'hızlı büyüme ve boğulma' senaryosu. Bunda da hızlı büyüyen bir ekonomi birden küçülmeye ya da durgunlaşmaya başlıyor. Neden? çünkü yabancı sermaye, para biriminizi çok değerlendiriyor. Israrla kalıyor ve gelen parayla boğuluyorsunuz bir anlamda. Bu, cari denge açığınız azalamıyor, parasal genişleme devam ediyor ve artık sizin sanayi üretiminiz para birimindeki değerlenme ile baş edemiyor anlamına geliyor. Parasal genişlemenin getirdiği bazı verimsiz sektörlerde, lüks konut inşaatlarında bir patlama yaşanabiliyor. Her yatırım aracında tarihi zirveler görülüyor, bonoda ve hisse senetlerinde. Para gitmek için bir yerler arıyor. Bu senaryo içerisinde reel ekonomi güç kaybediyor. Buna boğulma diyoruz.

Yabancı sermaye bize hiçbir zaman para batırmaya gelmiyor. Ülkede finansal piyasalarda ya da reel ekonomide yüksek bir getiri var. Yani Tüpraş, Erdemir gibi bir varlığı alarak çok güzel para kazanacak veya hisse senedini, bonoyu alarak ya da parasını YTL'ye çevirip Merkez Bankası'na park ederek çok güzel bir getiriye oynayacak. Dünyaya göre çok yüksek. Bu bir. İki, bunun ödenebilir olduğuna geliyor. Yoksa istediğiniz kadar yüksek faiz verin gelmez.

Şu anda, yüksek bir getiri olduğunu ve ödenebilir olduğunu düşünüyorlar. Ama sürekli geleceğe bakmak lazım. Yabancı sermaye her yerde doğru biliyor demek değil ki? Bir çok ülkede yanlış bildikleri için kriz oluyor zaten. Artık bizim için önemli olan tek şey istikrarlı bir büyümeye (üç beş sene boyunca yüzde 4-5 büyüme ) yumuşak iniş yapabiliyor muyuz? Buradaki iki önemli gösterge bir, cari denge açığımız azalıyor mu? Yani ekonomi yabancı sermayeye olan bağımlılığını azaltabiliyor mu...Bu anlamda negatif bir sinyal var ortada bunu kabul etmek lazım. İkincisi de, büyümenin ekonomide reel faizin üzerinde kalmasıdır. İki üç yıldır başa baştılar ama şimdi büyüme reel faizin altında geriledi. Madem ki yapısal değişim geçirdik reel faizi daha aşağı çekebilmemiz lazım.

Tabii ki fazla. 13.50 bunu tek başına belirlemiyor. 13.50'nin reel faizi belirliyor. Şu anda Türkiye'de yüzde 7.5 civarında bir reel faiz var. Büyümemize baktığımız zaman yüzde 4.5 civarında. Bu çok önemli, çünkü reel faiz yüzde 12 iken büyüme yüzde 10 ise bunların arasında çok büyük bir fark yok. Ama reel faiz yüzde 7.5'lara gelmişken reel büyüme yüzde 4.5 ise aradaki fark çok fazladır. İki katı gibi fark oluyor. Bu rakamlar düştükçe aradaki fark açılıyorsa bu ekonomiyi daha fazla boğmaya başlıyor. Bizim reel faizi büyümenin altına çekmemiz lazım.

Bankalar eskiden kamunun harcamasına destek verirken şimdi özel sektörün harcamasına destek veriyor. Geçmişte bankaların suyu kesildiği zaman kamuya nasıl destek veremiyorsa yarın öbür gün suyu kesilirse özel sektöre de destek veremez hale gelir. Ve özel sektör de kamunun yıkıldığı gibi yıkılır borcunun altında. Ama bu kadar hızlı kredi artışından sonra dahi banka kredilerinin GSMH içindeki payı çok düşük. Rekabet had safhada ama çok büyük bir risk yok. Açıklamalar sorunlu kredi kartının az olduğunu gösteriyor. Ama rüzgar tersine döndüğünde bu işler hızlı gelişir.

Ekonomi yönetimi, benim gördüğüm şeyleri benden daha iyi görebiliyor ve elinden geldiği kadar buna yönelik bir şeyler yapmaya çalışıyor izlenimi ediniyorum. O yüzden endişelerim biraz tırpanlanıyor. Hükümetin ekonomide yaptıklarına ülkemizin diğer kurumları tarafından daha fazla güvenilse idi bugünkü kazanımlarımız daha çok olabilirdi. Ekonomi yönetimi bence Türkiye'de üzerine düşeni fazlasıyla yapmıştır. Ve buna 2003-2004'te ülkemizde yeteri kadar güvenilmemiştir ekonomideki bazı aktörler tarafından. Ben, hükümetin bazı şeyler yapabildiğini görünce, endişe tarafında daha bir sabırlı ve daha yapıcı oluyorum. İnşallah bunun neticelerini alabiliriz.

1. Hızlı büyüme ve çakılma: Sermaye girişleri ekonomiye gazı verir havalandırır. Yerel para değer kazanır, cari açık artar, faizler yeterince düşmez. Bu yan etkiler iyi yönetilemezse yabancı sermaye kaçar ve balon çakılır. Kur düzeltir, enflasyon patlar.

2. İstikrarlı büyümeye yumuşak geçiş: Yerli ve yabancı sermaye yapısal değişim gerçekleştiren ekonomiyi ödüllendirir. Israrla sermaye girişi olur. Yerel para aşırı değer kazanır, cari açık artar. Ancak, birinci senaryonun olumsuz yan etkileri iyi yönetilir ve büyüme kalıcı olur. (Türkiye'nin içinde olduğu düşünülen senaryo)

3. Hızlı büyüme ve boğulma: Sermaye girişi çok olur ve ısrarla kalınca ekonomi para ile boğulur. Bonoda ve borsada tarihi zirveler görülür. Lüks konut gibi verimsiz sektörler yükselir. Sanayi üretimi parasal genişleme ile başedemez ve büyüme hızla yüzde 4'lerin altına geriler. Reel ekonomi güç kaybeder.