Göle"nin "yeni vatandaş"ı hangisi?

Gezi protestoları; 5 insan hayatını kaybettikten sonra, molotoflu, şiddetli, yakıp yıkıp kurt dökmeli aşamadan sonra, ''duran adam''larla yeni bir eylem biçimine evrildi. Öte yandan, süreç herkese bir takım dersler verdi, görünmeyeni görünür kıldı; tanıdığımızı, bildiğimizi sandığımız çoğu insanı fabrika ayarlarına geri ışınladı. Demokratlığına inanmaya başladığımız aydınlar, ''Tayyip istifa'' pankartlarıyla hizalandı; başörtülülerin korkarak evlerinden çıktığı 28 Şubat günlerine dönmek işten bile değilmiş; görüldü. Kutuplaşmaksa mesele, dibine kadar kutuplaşıldı.

Artık herkes kendi yaralarını sarsın, herkes kendi derdine yansın.

Ama doğrusu Nilüfer Göle''nin yaptığı bir değerlendirme var ki; değinmeden geçemeyeceğim. Zira Göle; Gezi''ye bakarak ''Kemalist-İslamcı, ulusalcı-bölücü, reformcu-darbeci, yenilikçi-muhafazakar'' gibi karşıtlıkların sanıldığı kadar işlevsel olmadığını söyleyerek ''yeni bir vatandaşlık geliyor'' müjdesini verdi. Göle, herkes tarafından görece ''birleştirici'' bulunan Park''taki ilk çekirdek grupta bile; Öcalan posterli Kürt gruplar geldiğinde ortadan kaybolan Kemalistlerin de gösterdiği üzere keskin bir ayrışmanın olduğunu, başörtülülerin sokakta taciz edilip, arabalarına tavalar fırlatıldığını görmemiş ya da bu oranı yaptığı kavramsallaştırmayı zayi kılacak kadar ağırlıklı bulmamış olabilir, bilmiyorum…

Bildiğim iddiasının tam aksine bu toplumun bir kez daha kabak gibi ortadan ikiye ayrıldığıdır. Bu eylemler vesilesiyle, ulusalcı-bölücü, reformcu-darbeci, yenilikçi-muhafazakar gençlerin sembolik olarak yakınlaştığı, rollerin kesişim kümesi oluşturduğu toptan itiraz edilecek bir tespit olmamakla birlikte, bu görüntünün asla bir sosyologun kavramsallaştırmasına sebep olabilecek denli yaygın olmadığını zannediyorum, olsaydı sonuç toplumun kutuplaşması olarak değil, Başbakan Erdoğan karşısında yek-vucüt hale gelmesi olarak tezahür ederdi. Ki bu olmadı.

O bir yana, bu ''yeni vatandaş tipi'' de teşrih gerektiren bir tanımlama. Nasıl bir kamusal kimlik inşa edebildi ki Geziciler, ''yeni bir vatandaş tipi'' oluşabildi?

Öncelikle şunu ifade etmek gerek, kimliklerin inşası, tarihten, coğrafyadan, biyolojiden, üretken veya üremeye yönelik kurumlardan, kolektif hafızadan, kişisel fantezilerden, iktidar aygıtlarından ve dinden malzemeler kullanır. Bireyler, gruplar ve toplumlar ise bu inşayı; içinde oldukları uzam/zaman çerçevesinden kaynaklanan koşullara göre işler.

Bazı sosyologların ''Ağ toplumu'' olarak nitelediği günümüz toplumlarında bu, iktidarla ilişkilerine göre üç biçimde var olur. Konumuzla ilgili olmadığı için ilkini, Meşrulaştırıcı kimliği geçiyorum. İkincisi yani Direniş kimliği; toplumun kurumlarına nüfuz eden ilkelerden farklı ya da bunlara karşı ilkeler temelinde direniş siperleri oluşturmak anlamına gelir. Üçüncü kimlik türü Proje kimliği ise, aktörlerin içinde bulundukları kültürel malzeme temelinde toplumdaki konumlarını yeniden tanımlayan yeni bir kimlik inşa etmeleri; bunu yaparken bütün bir toplumsal yapıyı değiştirmeyi amaçladıkları kimlik türüdür. Bu kimliklerin bir ''proje'' olarak değil, ''per se'' ortaya çıkmaları mühimdir.

Anlayacağınız, ''Direniş kimliği'' yeni bir vatandaş türünün değil, olsa olsa komünlerin veya yeni cemaatlerin ortaya çıkmasına yarayışlı bir inşa sürecinin adıdır -ki, bu ülkede bundan bol bir şey herhalde hiçbir zaman olmamıştır-; birey olma ve özneleşme ancak proje kimliğiyle mümkün olabilir.

Dolayısıyla Gezi olaylarına bakarak Türkiye''de ''yeni bir vatandaş türü''nün ortaya çıktığını savlamak –bunu söylemek için elinizde kısmi veriler olsa bile- bence fazla erken bir etiketleme. Dünkü Star''daki yazısında Halime Kökçe''nin ''beyaz körlük'' dediği tasnife katılmamak ne mümkün; insanların heyecanlanıp kendini kaybettiğinde gerçeklik duygusundan nasıl bir anda sürreelizme sıçrayabildiklerini twitterda gördük, izledik.

Göle elbette aynı grupta değerlendirilecek biri değil; ama Türkiye''de maalesef yeni bir vatandaş tipi oluşmadı; sadece ''eski vatandaş'', burnu yere düşse eğilip almayacak denli kibirli o ''eski vatandaş''; onyıllar boyunca dışladıklarını, küçümsediklerini, ayrıştırdıklarını, güncellenmiş küresel bir dil kullanarak kendisiyle birlikte Erdoğan''a karşı saf tutmaya, yani yardıma çağırdı. Kürtleri, dindarları, Ermenileri, Rumları, yoksulları…

Bu çağrının tamamen karşılıksız kaldığını söyleyemeyiz, kısmi desteklerden de bunu görüyoruz (hükümetin nerede yanlış yaptığını sorgulaması gereken nokta burası); ama oksimoron diye tabir edilebilecek biçimde bir yandan ''hepiniz gelin'' dili sürerken; öte yandan birileri ''başörtülü'' kovalıyordu. Az bir kesim ağaç kesilmesin diye çadırda otururken, onlarla kıyaslanamayacak kadar büyük bir kesim sokaklarda haydutluk yapıyordu. Velhasıl, varoluşsal biçimde içselleştirdiklerini bastıramayanlar çoğunluktaydı.

O duran adamlar neden yüzlerini AKM''de asılı duran devasa Atatürk posterine dönerek duruyorlar? Hiç düşünmediniz mi? Bu mu yeni ''vatandaş tipi''? Bunlara ''yeni'' diyebilmek, gelecekteki güzel bir ihtimal olarak ''yeni''yi boğmuyor mu?