Referanduma giderken

21 Ekim Pazar günü Türkiye yenidene sandık başına gidiyor. Şunun şurasında dört gün kalmış olmasına rağmen ülkenin referanduma gittiğine ilişkin bir ortamın olmadığı, bir heyecanın yaşanmadığı, dahası referanduma niçin gidildiği konusunda ciddi bir bilgi eksikliğinin olduğu gözleniyor.

İşin aslına bakılırsa Türkiye''nin referandum konusuna pek alışık olmadığını tespit etmemiz gerekiyor. 1982 Anayasasına kadar Türkiye''de referandum sadece 1961 Anayasasının onaylanması aşamasında gündeme gelmişti. Kurucu Meclis tarafından kabul edilen anayasanın halk tarafından onaylanması için 9 Temmuz 1961 tarihinde referanduma gidilmiştir. Böylece Türk halkı referandumla ilk kez tanışmış oluyordu.

Daha sonra 1982 Anayasası da 7 Kasım 1982 tarihinde referanduma götürülmüş ve halkın onayından sonra yürürlüğe girmiştir. Bu anayasa referandumu kurumlaştırarak belli şartlar altında kabul edilen anayasa değişikliklerinin yürürlüğe girmesi için referanduma gitme şartını getirmiştir. Buna göre Meclis Genel Kurulu''nda üye tam sayısının beşte üçü ile kabul edilen ancak ikinci kez görüşülmek üzere Cumhurbaşkanınca geri gönderilen anayasa değişikliklerinin Meclis tarafından üçte iki çoğunluğunca aynen kabul edilmesi halinde Cumhurbaşkanı bu değişikliği referanduma götürme yetkisine sahiptir. Diğer yandan anayasa değişikliği Meclis Genel Kurulunun üye tam sayısının beşte üçü ile veya üçte iki sayısından az bir oyla kabul edilmesi halinde referanduma sunulmak üzere Resmi Gazetede yayınlanır.

Bu durumda anayasa değişikliklerinde Cumhurbaşkanının Meclis Genel Kurulunca kabul edilmiş değişikliği referanduma götürmesi söz konusudur. Değişiklik geri gönderildikten sonra aynen beşte üçündün daha fazla oyla kabul edilirse Cumhurbaşkanı bunu isterse, üçte iki çoğunlukla kabul edilmesi halinde de zorunlu olarak referanduma götürmektedir.

Mevcut anayasadaki düzenleme çerçevesinde 7 Kasım 1982''deki anayasanın onaylanması referandumunu saymazsak iki kez referanduma gidildiğini not etmemiz gerekiyor. Bunlardan biri 6 eylül 1987 tarihinde anayasanın eski siyasilere getirdiği yasağın kaldırılması konusundaki referandum, diğeri de 25 Eylül 1988 tarihinde mahalli seçimlerin bir yıl erkene alınması ile ilgili anayasa değişikliğinin referanduma götürülmesidir. Bunlardan siyasi yasakların kaldırılması ile ilgili referandumda evet oylar hayır oyların biraz üzerinde çıkmış ve böylece 12 Eylül öncesinin siyasilerine yeniden siyaset yapma imkanı getirilmiştir. Diğerinde ise hayır oylar evet oylardan daha fazla olduğundan mahalli seçimler bir yıl erkene alınamamıştır.

Şimdi Türkiye yeni bir referandumla karşı karşıyadır. Bu sefer Cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde biraz da zorlama yorumlarla yaşanan tıkanmanın aşılabilmesi için Cumhurbaşkanının seçimi sistemini köklü şekilde değiştiren anayasa değişikliğinin halka götürülmesi söz konusudur. Bu değişiklik paketinde bir yandan cumhurbaşkanlığı ile yeni düzenlemeler getirilirken diğer yandan yasama organı ile ilgili yeni düzenlemeler yapılmaktadır. Değişikliklerin en önemlisi Cumhurbaşkanının halk tarafından genel oyla seçilmesi ile görev süresinin 5 artı 5 şeklinde iki dönem görev yapabilmesine imkan tanıyan düzenlenmedir. Yasama organı ile ilgili olarak da seçimlerin beş yerine dört yılda bir yapılması ve Meclisin toplantı yeter sayısının 185 milletvekili olması yönünde yapılan değişikliktir. Dikkat edilirse önceki referandumlarda olduğu gibi tek bir değişiklik veya konu halk götürülmüyor tam tersine bir değişiklik paketi halka sunuluyor.

Bu değişiklerden seçimlerin dört yılda bir yapılması ile toplantı yeter sayısı konusundaki düzenleme fazla bir tartışma yaratmamıştır. Asıl tartışma cumhurbaşkanının halk tarafından ve genel oyla seçilmesi ile ilgili değişiklik konusunda ortaya çıkmıştır. Parlamenter rejimlerde cumhurbaşkanlarının Meclis tarafından seçilmesi esas olmakla birlikte parlamenter sistem olup cumhurbaşkanının halk tarafında seçildiği pek çok Avrupa ülkesi bulunmaktadır. Dolayısıyla parlamenter sistemde cumhurbaşkanı hiçbir surette halk tarafından seçilmez şeklinde bir itirazın fazla bir anlamı bulunmamaktadır. Ancak Türkiye''nin şartlarında Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesinin ne getirip ne götüreceği, seçilmiş bir cumhurbaşkanının hükümet karşısında nasıl bir konumda yer alacağı tartışılması gereken önemli bir konudur.

Cumhurbaşkanı seçimi sürecinde yaşanan krizin aşılabilmesi için gündeme getirilmiş olan cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi tezi, kendi içerisinde anlamlı, tutarlı ve makul bir çözüm olarak görülmektedir. Zira yakın geçmişte herkesin tanıklık ettiği Cumhurbaşkanı seçimi krizini aşacak başka bir yöntem kalmamış bulunuyordu. Her ne kadar o zamanki muhalefetin ısrarla talebi olan genel seçimlerin yapılması ve Cumhurbaşkanının yeni meclisçe seçilmesi bir çözüm olarak görülüyorduysa da seçimin her halükarda krizi çözeceğini ummak doğru değildi. Buna rağmen yapılan erken genel seçim makul bir şekilde krizi çözmüş ve yeni cumhurbaşkanı seçilmiştir.

Yaşanan kriz genel seçimle aşılmış olsa da krizi çözmek için başlatılan süreç devam etmekte ve Pazar günü yapılacak referandumla noktalanacaktır. Kriz çözüldüğü halde buna yönelik değişikliğin tamamlanmaya çalışılması, sadece cumhurbaşkanının halka seçtirilmesi, görev süresinin iki dönem şeklinde düzenlenmesi, eğer buna uygun yeni değişiklikler yapılmazsa, yeni sorunların habercisi olmayacak mıdır? Referandum halkın kendi mukadderatında söz sahibi olmasının yolunu açıyor.