Esad: Türkiye ile iliskilerimiz stratejik perspektife oturmalı

Suriye Cumhurbaşkanı Beşşar el-Esad resmi bir ziyaret için yarın Türkiye'ye geliyor. Suriye'nin komşumuz olduğu düşünüldüğünde bu sıradan bir olay olarak kabul edilebilir. Oysa, bağımsızlığına kavuştuğu 1946 yılından bu yana hiçbir Suriye Devlet Başkanı Türkiye'yi ziyaret etmedi. Genç Beşşar el-Esad'ın bu ziyareti bir ilk ve bu sebeple de tarihî önem taşıyor. Türkiye-Suriye ilişkilerine bugüne kadar hep sorunlar damgasını vurdu; genç devlet adamı Beşşar el-Esad ise ilişkilerde yeni bir sayfa açma niyetinde. Bu tür resmi ziyaretler öncesinde âdettir, konuk devlet başkanından ziyaret edeceği ülkenin basın-yayın organlarına kapsamlı bir mülâkat vermesi beklenir. Ziyaretin tarihî özelliği sebebiyle, Türk gazetelerinin neredeyse hepsinin bu önemli mülâkata tâlip oldukları tahmin edilebilir. Üç ay önce, Hindistan Başbakanı Shri Atal Bihari Vajpayee gibi, Suriye Cumhurbaşkanı Beşşar el-Esad da, tercihini, Yeni Şafak'tan yana kullandı. Başkent Şam'daki Cumhurbakanlığı Sarayı'nda gerçekleşen mülâkatta, konuk devlet başkanı, Fehmi Koru'nun, iki ülkeyi bugüne kadar ayrı tutan konular yanında işbirliği alanlarını irdeleyen sorularına da cevap verdi; dünyaya ve ülkemize bakışını Türk okurları için anlattı.

İlişkilerimiz 1990'lı yılların sonunda yaşanan zor bir dönemi aşarak çok hızlı bir şekilde gelişti. Bu gelişme önce güvenlik ve daha sonra siyasal alanı kapsadı. Ekonomik alanda ise ciddi gelişme ve ilerlemeler var. Ancak bunları henüz çok yeterli ve kapsamlı sayamayız. Ziyaretim sırasında, öncelikli olarak ekonomik alanda gerekli gelişmeyi sağlayacak bazı anlaşmalar imzalayacağız. Bunu ise, karşılıklı ekonomik imkânlarımızı ve verilerimizi öğrenerek yapacağız. Yani bizler ekonomik tüm imkânlarımızı Türk dostlarımıza anlatacağız; Türk tarafı da son yıllarda bu alanda sağladığı başarıyı bize anlatacak; böylece karşılıklı olarak neler yapabileceğimize bakacağız.

Onun ötesinde, Türkiye ve Suriye olarak, başta Irak konusu, Ortadoğu'daki tüm sorunlarla ilgili ciddi ve güçlü mesajlar vermeliyiz. Nitekim Malezya'da yapılan İslâm Konferansı toplantıları sırasında biraraya geldiğim Sayın Ahmet Necdet Sezer ve Sayın Abdullah Gül ile Irak konusunu geniş kapsamlı ele aldık. O sohbette bölge ülkelerinin tek başlarına davranması durumunda Irak'ın birlik içinde kalmasına yardımcı olunamayacağını özellikle vurgulamıştım. Nitekim Irak'a komşu ülkelerin dışişleri bakanları biraraya gelerek Irak'la ilgili ortak değerlendirmeler yaptılar. Ancak bu değerlendirmeler sırasında, sevinerek söyleyebilirim ki, Türkiye ile Suriye birbirine çok yakın bir tavır sergilediler. İşte bu nedenle bu ziyaret sırasında öncelikli olarak Irak konusunu ele alacağız. Ancak genel olarak da Türkiye-Suriye ilişkilerinin geleceğiyle ilgili olarak stratejik bir perspektifi de belirlememiz gerekiyor.

Ekonomik alanda öncelikle yatırımların karşılıklı teşvik edilmesini konuşacağız. Turizm alanında da nelerin yapılabileceğine bakacağız. Çünkü her iki ülkenin turizm potansiyeli alabildiğine geniş. Özellikle uzak ülkelerden gelen turistler için ortak projeler geliştirmeliyiz. Çünkü kültürel ve tarihsel zenginliklerimiz birbirini tamamlamakta, bu ise yabancı turistin ilgisini çeker. Ayrıca ülkelerimiz arasında da turizmi teşvik etmeliyiz. Çünkü ne kadar insanımız ülkelerimizi ziyaret ederse birbirimizi daha fazla tanırız; bu da ilişkilerimize artı bir güç katacaktır.

Bana göre yaşadığımız tüm sorunların temelinde birbirimizi tanımamamız yatıyor. Ama genel olarak isterseniz son olaylarla başlayalım. Biz söylendği gibi Türk insanına karşı olsaydık, bizden istenen 22 Türk'ü iki gün içinde bulup yetkililerinize teslim etmezdik.

PKK konusunda Suriye'nin rolü hep abartıldı. O dönemlerde Suriye'nin PKK dahil pekçok partiyle ilişkisi vardı; ancak Suriye PKK'nın Türkiye aleyhine eylemlerde bulunmasına hiçbir zaman destek vermemiştir. 1987'de rahmetli Turgut Özal'ın Şam ziyareti sırasında varılan anlaşmayla birlikte, bu tarihten sonra Suriye'den Türkiye'ye hiçbir şekilde PKK sızması olmamıştır. 1991'de ise, Irak olayının sonuçlarına bağlı olarak, PKK Kuzey Irak'a yerleşti ve hep bildiğimiz gelişmeler yaşandı. O süre içerisinde de bizim PKK ile ilişkimiz giderek azalmıştı. Bu dosya bugün tümüyle kapanmıştır. Güvenlik alanında her iki tarafı tatmin edecek ideal bir işbirliği sağlanmıştır. Bu konu üzerinde artık daha fazla durmakta yarar yok.

Su konusunda ise zaman zaman sorunlar yaşandı. Suriye olarak belki daha fazla suya sahip olmayı istediğimizi söyleyebilirim. Herkes Türkiye'nin su zengini bir ülke olduğu kanatinde. Ben kişisel olarak bu tür sorunlara çözümün her zaman uluslararası hukuk ile bulunacağını sanmıyorum. Hatta hukukî yöntemler zaman zaman çözüm yerine çözümsüzlüğü de beraberinde getirebilir. İşte bu nedenle ben Türk dostlarla bu konuda doğrudan diyalog kurmaktan yanayım. Bu diyalog ise, sevgi, dostluk ve karşılıklı çıkarların gözetilmesi ilkesine dayanarak devam ettiği sürece ve Türkiye'nin bu konuda atacağı adımlarla, Suriye'nin su konusundaki beklentileri karşılanır; su sorunu diye bir gündemimiz de kalmaz.

Evet, miktarlarla ilgili olarak böyle bir konu var; ancak biz bunu Türkiye yetkilileriyle konuşmuyoruz. Şu anda böyle bir sorunumuz olmadığını söyleyebilirim. Ancak daha fazla su Suriye tarımının gelişmesine ve nüfus hareketlerine olumlu etki yapabilir. Bu nedenle biz aramızda varolan samimi ve dostane ilişkilerden dolayı, su artırımını gündeme getirirsek, inanıyorum ki, Türk dostlarımız bu talebimize olumlu cevap vereceklerdir. Ancak biz hiçbir zaman Türkiye'nin çıkarları aleyhine bir talepte bulunmayız.

İskenderun konusu ise neredeyse 60 yıllık eski bir konudur. Konunun çözümü de mutlaka zamana ihtiyaç duymaktadır. Ancak bu, sorunun 'çözülemeyecek' olduğu anlamına gelmez. Nitekim dikkat ederseniz, biz hiçbir zaman, oranın Suriye toprağı olduğunu ve bunun için Türkiye ile savaşacağımızı söylemedik. Bana göre bu sorunun en doğru çözümü konuyu bu aşamada bir tarafa bırakmaktır. İkinci olarak, varolan ilişkilerimizi öyle içiçe hale getirmeliyiz ki, sorunun çözümüne doğru daha rahat adımlar atılabilsin. Üçüncü olarak, o düzeye yükseldiğinde, bu ilişkiler varolan sınırlardan çok daha güçlü olacaktır zaten. İşte o zaman bu sorun da çok daha kolay ve kendliğinden çözülecektir. Ancak, bu sorunun çözümü sonuçta hükümetler arasında sağlanacaktır. Unutulmamalıdır ki, şimdi Suriye ve Türkiye arasında çok büyük bir karşılıklı güven sağlanmıştır; bize düşen bu güveni sürekli güçlendirmektir. Çünkü sorun ne kadar zor ve karmaşık olursa olsun, eğer arada güven varsa, korkmamak gerekir. Çünkü güven mutlaka çözümü de getirecektir. İşte böyle bir yöntemle çözüme doğru yol alacağız. Ancak demin de söylediğim gibi, bu sorun bugün bizim gündemimizde değil, konuşmuyoruz; artık bir yana bırakılmasından yanayım...

Hayır. Bu konu konuşulmayacak. Kaldı ki, biliyorsunuz, her iki sınır tarafında zaman zaman görüşmeler yapılıyor. Örneğin Lazkiye, Mersin ve İskenderun valileri sınırı geçip biraraya geliyorlar. Bizim bu konuda olumsuz bir tavrımız söz konusu değil.

Onlara şunu tavsiye ederim: Lütfen, Amerika dışına çıkıp biraz da dünyayı görüp öğrensinler. Ben bunu zaman zaman Amerikalılar'a söylüyorum. Amerika ne kadar süpergüç olursa olsun, unutmaması gerekiyor ki, dünyadan izole olarak yaşayamaz. Dünyaya sırt çevirerek dünyayı yönetemez. Onlara diyebilirim ki: Elbette ABD ekonomik, teknolojik bir süpergüç, ancak bu güç yalnızca askerî alanla sınırlı kalamaz. Başka bir ifadeyle, askeri bir güç olan ABD, salt bundan dolayı süper bir güç değildir. Bu nedenle, Amerikalılar, bu gücü, savaş ve dünya istikrarsızlılığının yaratılması için değil, tersine dünya barışı ve hayrına kullanmalıdırlar.

Siz de biliyorsunuz ki, terör bugünün konusu değil; eğer olaylara bugünün konusuymuş gibi bakarsak, ABD gibi düşünmüş oluruz. Amerikalılar'a göre terör 11 Eylül ile başlamıştır. Zaman zaman bazılarının yaptığı gibi, "Türkiye-Suriye ilişkileri beş yıllık bir tarihe sahiptir" diyenler ne kadar yanlış ise, Amerikalılar'ın tavrı da yanlıştır. Olaya böyle dar bir açıdan yaklaşılırsa bir sonuca varılamaz. Biz, Suriye-Türkiye ilişkilerini 1100-1200 yıl öncesine kadar götürmeden ilişkilerimizi geliştiremeyiz.

Terör gruplarıyla biz daha 50'li yıllarda karşı karşıya gelmiştik. Daha sonra 60'lı, 70'li ve 80'li yıllarda da bu sorunu yaşadık. Oysa şimdi birileri çıkıp terörle ilgili olarak bize kendi görüşlerini kabul ettirmek istiyor. Onların bu görüşü doğru değildir. Onlara göre, her terörün arkasında el-Kaide var. Peki el-Kaide nedir? Biz bu bölgede, el-Kaide ve benzeri örgütleri ve güçlerini iyi biliyoruz. Bize göre, bu gruplar ya küçük çaplı örgütlerdir, ya da tek başına hareket eden ve hiçbir tarafla ilgisi olmayan kişilerdir. Bu arada, gerekçesiz bir terör eylemi olmayacağı mantığıyla hareket edersek, terörün nedenleri üzerinde de durmamız gerekir.

Örneğin, cehalet ve zaman zaman cehalete yol açan fakirlik ve daha önemlisi yanlış politikalar da terörü besleyen temel nedenlerdir. Ayrıca herhangi bir devletin yanlış politikaları o ülkenin terörle karşı karşıya kalmasını gerekli kılmaz. Bu yanlış politikadan dolayı başka ülkeler de teröre mâruz kalabilir. İşte biz bütün bunları Amerikalılar'a hep söyledik.

Son örnek olarak, Afgan savaşının terörü harekete geçireceğini ve sorunu çözmeyeceğini hep vurguladık. Bugün Irak'ın işgali de benzer sonucu beraberinde getirmiştir. Filistin sorununun çözümsüzlüğü, bu sorun ve bölgedeki diğer sorunlarla ilgili yanlış ele alış biçimleri, hep aynı sonucu doğurmaktadır. Özet olarak, biz terör konusunda uluslararası alanda samimi ve ciddi bir yaklaşım göremiyoruz. Olup biten herşey, yıpranan bir elbiseyi yamalamaktan öteye gitmiyor. Oysa, yıpranan elbiseden kurtulup yeni bir elbise almamız gerekiyor. Yani, yeni durumları yeni kavramlar ve yeni anlayışlarla çözmeye çalışmalıyız.

Siz de biliyorsunuz ki, biz 90'lı yılların başından itibaren barışı sağlamak amacıyla görüşmelere başladık. 2000'li yıllarda da bu ilişkileri en sıcak, en samimi biçimde sürdürdük. Biz barışa inanmasaydık, neden bu görüşmelere katılalım ki? Aslında bu benim kişisel görüşüm de değildir; sokakta herhangi bir Suriyeli'ye sorduğunuzda barıştan yana inanç sergilediğini görürsünüz. Elbette sorun çok karmaşıktır ve Türkiye de bu sorunla ilgili sonuçları ve detayları yaşıyor. İşte bu nedenle, bu karmaşık ve zor sorun, üçüncü tarafların barış sürecine destek vermesini ve sahip çıkmasını gerektirmiştir. Başlangıçta bu üçüncü taraf, Birleşmiş Milletler, ABD ve Sovyetler Birliği'ydi; ancak şu anda yalnız ABD kaldı. Şimdiki ABD yönetimi, maalesef, konuyla çok fazla ilgili değil. Amerikalılar zaman zaman birtakım girişimlerde bulunmaktadırlar; ancak bu girişimlerin hiçbiri çözüme yönelik ciddi yaklaşımları içermiyor. Ciddiyet ise, İsrail'e baskı yapmakla kanıtlanır. Baskı, yerleşim bölgeleri ile duvarın inşasının durdurulması ve Filistin halkına yönelik suikast ve cinayetlere son verilmesiyle amacına ulaşır.

Biz Suriye olarak her zaman uluslararası câmiayı bu konuda aktif rol oynamaya ve sorumluluk üstlenmeye çağırdık. Muhataplarımızın başında Avrupa Birliği geliyor; daha sonra Japonya ve Rusya'ya da yöneldik. Ancak İsrail'e baskı yapabilecek ve onu barışa zorlayabilecek yegâne gücün ABD olduğunu da biliyoruz. Bizim görüştüğümüz diğer güçler ABD'nin rolüne katkıda bulunabilirler...

Türkiye ile ilişkilerimizin gelişmesiyle birlikte, zaman zaman, genel çerçeve içerisinde, Filistin ve bölge barışı konusunu da konuşuyoruz. Ancak Türkiye'nin bu konuda 'arabuluculuk' rolünü üstlenmesi konusunu hiçbir zaman konuşmadık, ama, ülkenizin böyle bir rol için gerekli unsurlara sahip olduğunu biliyoruz. Bu unsurların başında, bizim ona güvenmemiz ve Türkiye'nin devlet ve halk olarak her zaman Filistin halkı ve davasının yanında olması gelir. Aynı şekilde Suriye'nin işgal altındaki topraklarının kurtarılması için Türkiye'nin dayanışmacı duygularını da biliyoruz. Ancak her şeye rağmen, bu konuda Türkiye'nin rolünden söz etmeden önce, Türkiye'nin oynayabileceği rol ve alabileceği pozisyonla ilgili ne düşündüklerini Türk dostlarımızdan dinlememiz gerekiyor.

Bu konuyu Türk tarafının istekleri ile İsrail'in böyle bir rolü isteyip istememesi belirler. Türkiye'nin böyle bir rolü ciddi ve güçlü bir şekilde üstlenip üstlenmeyeceği de ayrıca önemlidir. Yoksa sadece 'aracı' olmak bir anlam taşımaz. Çünkü herkes bilir ki, İsrail ABD dışında kimsenin aracılığını kabul etmez; bunun da sebebi, ABD'nin İsrail yanlısı oluşudur. İşte bu nedenle, İsrail âdil bir aracıyı istemez ve böyle bir aracının girişimini başarısız kılmak için bilinen tavrını ortaya koyar.

İsterseniz, önce, Iraklı'nın uygun görmediği bir şeyi bizim uygun görmemizin bir anlamı olmadığının anlaşılması lâzım. Biz son dönemlerde birçok Iraklı heyetle biraraya gelip çeşitli konuları konuştuk. Konuların başında Irak'ın toprak bütünlüğü ve birliği geliyor. Bu çerçeve içerisinde federal yapı da konuşuldu. Irak'ın birliğini koruması veya parçalanması bir takım faktörlere bağlıdır. Bunların başında Irak vatandaşlarının tavrı gelir. Bu aşamada, Iraklılar'ın kendi ülkelerinin bütünlüğünden yana olduklarını görüyoruz.

İkinci faktör ise, birliği sağlayacak bir devletin varolmasıdır; ancak ne yazık ki, şu aşamada böyle bir devlet yok. Benzer bir tehlike de, parçalanmaya katkıda bulunacak kargaşanın sürmesidir. Ancak federalizmle ilgili olarak Iraklılar'dan duyduklarımız -ki, bu bizim görüşümüze de yakındır- etnik ya da mezhebi temele dayalı bir federalizmin Irak'ın bölünmesine yol açacağı ve bu nedenle kabul edilmeyeceğidir. Ancak federal sistem adem-i merkezilik temeli üzerinde, yani bildik idari taksimle kurulursa bir sorun olmaz. İşte bu nedenle, bu ziyaretim sırasında, Irak'ın parçalanması ve bölünmesine yol açacak herhangi bir girişim için çaba gösteren veya katkıda bulunan herkese, Suriye ve Türkiye olarak, güçlü ve önemli bir mesaj vermemiz gerekiyor. Bu konunun iki ülke için de kesin bir 'kırmızı çizgi' olduğu kuvvetle vurgulanmalıdır.

Onlara söyleyeceğim ve vurgulayacağım şey, karşılıklı çıkarlarımızın çokluğudur. Karşı karşıya kaldığımız tehlikeler de aynıdır. İşte bunu iyice kavramamız gerekiyor. Siz hep Filistin halkının davasından ve Suriye'nin işgal edilmiş topraklarının kurtarılması mücadelesinden yana oldunuz, biz bunu asla unutmayız. Suriye size dost ve sadık bir ülkedir. Irak sorunuyla ilgili olarak biz Türk halkının tavrına, elbette hükümetinin tutumuna da büyük değer veriyoruz. Türk halkının tavrı yalnız Suriye'de değil, bütün Arap dünyasında olağanüstü takdirle karşılanmıştır. Türk halkı ve Türkiye bu nedenle çok şey kazandı. Neleri kazandığını hemen bugün görmeniz çok önemli değildir, ama gelecekte Türk halkı ne kazandığını görecektir. Bana göre en önemli kazanım Türkiye'nin bağımsız karar verebilme gücüdür. Elbette önümüzde ilişkilerimizi güçlendirme amacıyla yürümemiz gereken uzun bir yol var. Biz Suriye olarak bu yolda sonuna kadar kararlı adımlarla yürüyeceğiz. Aynı arzunun Türkiye tarafında da olduğuna inanıyoruz. İşte bu karşılıklı tavırlarımız her iki ülke halklarının desteğine ihtiyaç duymaktadır. Halk desteği arttıkça amacımıza daha çabuk ulaşırız.

RÖPORTAJ: FEHMİ KORU/ŞAM

----------------- imza------------------

----------------- imza------------------