Konuşmak

Çocuklarımla sohbet ediyoruz. Bir adamdan bahsediyorlar. Epeyce konuştuktan sonra dedim:

– Nereliymiş bu adam, sordunuz mu?

İkisi de birbirinin yüzüne baktı ve sonra şaşkın şaşkın bana döndüler.

– Ne lüzumu var baba. Nereli olursa olsun. İyi adam, tatlı dedik ya!

Konuşmanın mahiyeti değişiyor.

Bu bizim nesle göre değil.

Biz önce:

– Nerelisin hemşerim, derdik. Peşi sıra "İçinden misin" diye eklerdik. Neden acaba?

Elbette ki muhatabımızı tanımak için. Tanımak önemli, hele bir insanı. O kadar zordur. Tanımadığın insanı, çevreyi, ne bileyim âleti sevemezsin. Eskiden "insan tanımanın" ilmi varmış. Adı "İlm-i kıyafet". Kaybolmuş ilimlerdendir. Ben bu ilimden biraz nasiplenmiş insanlar tanıdım. Karşısındakine şöyle bir bakar; dağlı mı, ovalı mı, köylü mü, şehirli mi, hangi milletten, sinirli mi, sakin mi vb. olduğunu anlardı.

Kişi arkadaşı ile veya tanımadığı biri ile ünsiyet kurmak için onu tanıyacak. Tanıyacak ki birlikte iş yapsın, başarılı olsun, kavgaya sebep olmasın.

Şehirli ile köylü arasında fark vardır. Kültür-anlayış-huy-alışkanlık vb. farkı. Dağlı ile ovalı arasında, Arnavut ile Boşnak arasında fark vardır.

Coğrafyanın, beslenmenin, havanın, suyun, asırlara dayanan hayat tarzının, dinin, dilin kişiyi oluşturduğuna; ona bir karakter kazandırdığına inanırım.

Sadece şehirler değil, bazı kasabalar da tarihleri boyunca kuruldukları yer sebebi ile kültür merkezi olmuştur.

Mesela Giresun limanından yük alan kervanların bir kısmı Şebinkarahisar, Suşehri, Eğin, Arapgir üzerinden aşağılara iner. Bu kasabalar, devirlerine göre merkez teşkil ederler. İşte "İçinden misin" sorusu bunun için sorulur.

İklim, iktisat, gelenekler de bu kabildendir. Çiftçi ile balıkçı, tüccar ile zenaat erbabı birbirine benzemez. Karadenizliyi girişimci, zeki, cesur, nüktedan yapan âmillerin başında onun coğrafyanın zarureti ile (Çünkü o coğrafya o nüfusu beslemez) "gurbetçi" oluşu gelir. Hareketlidir. Bu hareket, folklordan konuşmasına kadar yayılır.

Konyalı ile Erzurumlu bir değildir. Hepsinin ayrı ayrı huyları, tutumları vardır.

Ama kapalı hayatlar açıldıkça, ulaşım ve iletişim arttıkça, iktisadî faaliyet yaygınlaştıkça, eğitim hemen her yerde aynîleştikçe bu farklar törpülendi, her fert birbirine benzemeye başladı. Neredeyse şive farkı, ağız farkı kalmadı diyeceğim ama o kadar da değil.

Yukarıdan beri bahsettiğim özelliklerin çoğu yaşıyor, hayatı tanzim ediyor, dostlukları kuruyor veya bozuyor.

Şimdi işin içine bir de teknoloji girdi. Sohbet ve muhabbet azaldı.

Bir otobüsle yola çıkıyorsunuz, yol arkadaşınız ile iki laf edeyim diyorsunuz olmuyor. Herkes cebinden bir marifetli telefon çıkarıyor. Onunla sesli veya sessiz konuşuyor. Konuşmuyorsa oyun oynuyor. İnternete bakıyor.

Âlet insanın yerine geçti.

Âletle yakınlık kurmak da zaman alıyor.

Meselâ tramvayda biri bağıra-çağıra, hatta nerede olduğunu unutup küfrederek telefonla konuşuyor.

Yüz yüze olsa muhatabına asla söyleyemeyeceği sözleri sarfediyor. Etraftan uyarıyorlar, kendine geliyor.

Halkımız cep telefonu ile konuşmayı ne çok seviyor. Saatlerce bıkmadan incir çekirdeğini doldurmayan konular hakkında car-car konuşuyor.

Bu yetmedi, bir de "sanal-sosyal medya" zuhur etti. Bu daha bir muzır âlet. Adam hiç tanımadığı, veya tanışmadığı kişiye ağzına geleni sayıyor. O da geri kalır mı, topuna birden cevap veriyor.

Eskiden gazetelerde, dergilerde gördüğümüz atışmalar-sataşmalar internette geziniyor. Belki de bunun sebebi "anında cevap" vermenin zevkindedir.

Âletler yüz yüze konuşmanın sıcaklığını, samimiyetini, edebini, âdabını hatta mânasını yok etti.

Konuşma yerini haberleşmeye bıraktı.

Mektup çoktan ortadan kalktı.

Oysa gerçek dostlar yüz yüze baksalar konuşmadan da anlaşırlardı. İnsanlık kendisine ihsan edilen ve ondan başka aynı şekilde hiçbir mahluka nasip olmayan "konuşma" kabiliyetini kaybediyor.

Bir süre sonra bizim yerimize âletler konuşacak. Hatta konuşuyor: Kasetler, CD"ler, tele-sekreterler, internet.

Çocuklara hak veresim geldi. Adam memleketinin içinden olsa ne olur, olmasa ne olur. Dünya değişiyor, iyi mi oluyor, kötü mü oluyor. Allah bilir.