Sorunlarımıza yerli çözüm üretemedik

Önce bunu, İslâm düşüncesinin bereketli olması ya da büyük bir sıçrama yapması şeklinde görmek mi lâzım, üzerinde düşünmek gerekir. Benim kanaatimce ciddî bir düşünme faaliyeti var. Hatta acılı, sancılı bir düşünme faaliyeti var. Yani bir fikir çilesi çekiliyor. Batılılar'ın (Batılı demekle bir genelleme yapıyoruz tabii ki) düşünmelerinin farklı psikolojik, aynı zamanda farklı sosyolojik ve tarihî temellere dayandığını görüyoruz. Bununla az evvel söylediğim fikir ızdırabı ifadesini açmak istiyorum. Batı'daki bir insan, entelektüel bir merak olarak bazen bir konuyu alıp götürebiliyor. Bizde öyle değil. Yok diyemeyiz. Ama en azından şunu söyleyebiliriz. Göze batmıyor. Yani hemen birdenbire on mütefekkir düşünürseniz bunlardan birini bile kendi başına "tefekkür aşkı için tefekkür" diyebileceğimiz bir çerçevede ele alamayız. Yani bu insanlar evvelâ düşünmek zorundaydılar, çünkü içinde bulundukları şartlar onları düşünmeye mecbur kılıyordu. Dolayısıyla bu düşünme de ekzistansiyel bir faaliyetti. Ekzistansiyel boyut her entelektüel faaliyette vardır ama bunlarınki çok fazlaydı. Hatta bazen teknik anlamda düşüncenin önünde giden bir ekzistansiyel endişe vardı. Niye? Çünkü yaşamak için düşünmek zorundaydılar. Varolmak için düşünmek zorundaydılar. Geriye dönüp baktıklarında ızdıraplı olmak üç türlü bir sıkışmanın ortasında olmaktan kaynaklanıyordu. Geriye dönüp baktıklarında hakikaten çok şerefli, çok izzetli bir mâzî vardı gözlerinin önünde. Tarihî tecrübeleri çok önemliydi. Ben bunları anlatırken genellikle Kur'ân-ı Kerîm'deki bir ayete atıfta bulunarak anlatırım. Orada buyurulur ki "İzzet, yani büyüklük, yücelik Allah içindir, Allah'ın elçisi içindir ve inananlar içindir." Allah ve O'nun elçisi için izzet değişmiyor. Ama inananlar için izzetten ne kadar söz edilebilir? Ne kadar "izzet" denebilecek, ne kadar "yüce" denebilecek bir yerdeler? Doğrusu bunun cevabı kolay değil. Evet, "yüce bir yerdeler" şeklinde bir cevabın verilmesi kolay değildi. O zaman bir de tarih çizgisine dönüp bakıyor. 1900'lerden itibaren bir izmihlal, bir dağılma hatta neredeyse bir varlık olarak, bir mümin olarak, bir müminler topluluğu olarak yokolma tehlikesiyle karşı karşıyalar. Geleceklerine baktıklarında... Tabii geleceği ancak mevcudun ışığında düşünebiliyorlar.

Ne yazık ki orada da onları çok fazla rahatlatacak bir şey yok. Evet bir dinamizm, bir canlılık var ama bir birikim yok. Dolayısıyla Batı'yla karşılaşmaları sadece bir askerî karşılaşma değil, bir teknolojik karşılaşma değil, bilim alanında bir karşılaşma değil, aynı zamanda ekzistansiyel bir karşılaşma. Bir değerler karşılaşması. Dolayısıyla bir mücadele varsa, bu aynı zamanda bir değerler mücadelesi. Onun için bu adamlar bir uçurumun kenarında olduklarından söz ediyorlar. Meselâ Elmalı'lıyı, Mehmet Akif'i, Muhammed İkbal'i ciddî okursak görürüz ki bu insanlar hakikaten ümmetin bir uçurumun kenarında olduğunu hissediyorlar. Bu şartlar içinde düşünme, çok farklı bir düşünmedir. Şu anda İngiltere'ye giderseniz, bir felsefe bölümüne uğrarsanız, orada da insanların çok üst düzeyde bir düşünce geliştirdiklerini görebilirsiniz. Ne ile ilgili? Dil ile ilgili. Ne ile ilgili? Kavramların çözümlenmesiyle ilgili. Kavramların üstüne yürüttüğünüz, kavramların üstüne kotardığınız bir düşünmeyle, varolma yokolma sınırında bulunan bir aydının entelektüel düşünmesi iki farklı faaliyettir. Bu bakımdan böyle bakarsak, yani hem düşünen, hem duyan, acı çeken, hem de gözü eylem dünyasında olan, "bu düşünceyle ben ne yapabilirim"i hiçbir zaman gözünün önünden uzak tutamayan bir düşünmeyi elbette çok önemsemek lâzım, ciddiye almak lâzım ve bu söylediklerim açısından bakıldığında ben şahsen o Amerika'lı bilim adamının söylediğine hak veriyorum. Ama bir başka açıdan baktığımızda....

Hayır. Bence problemleri çözebilecek bir yapıya kavuşturamadık. Niçin kavuşturamadık? Çünkü sistematik bir yapıya kavuşturabilmek için temelde iki şeye ihtiyaç vardır. Bir, o güne kadar getirdiğiniz ne durumdaydı? O güne kadar getirdiğimiz zaten yeterince bilinmiyordu. Meselâ bir İslâm tefekkür geleneği var. O tefekkür geleneğine rağmen bir şey yapamazsınız. Yani bugün meselâ bu hermeneutikçiler, yani yorum bilgisiyle uğraşanlar, filozoflar, düşünürler bize haklı olarak şunu yüksek sesle söylüyorlar: "İnsan tarihi bir varlıktır, insan kültürel bir varlıktır. Tarihin ve kültürün çerçevesinin dışına çıkarak hiçbir şey yapamazsınız. Ne düşünebilirsiniz , ne orijinal bir şey ortaya koyabilirsiniz, ne toplumsal bir yenilenmeyi, yenileşmeyi gerçekleştirebilirsiniz." Evet, ne de düşündüklerinizi sistemleştirebilirsiniz. Daha doğrusu onu bir yere oturtamazsınız. Bir geleneğe şöyle veya böyle bağlı olmayan bir şeyin varlığı tartışma konusudur. Yani tarihsel ve kültürel bir varlık olarak tartışma konusudur. Bu açıdan baktığımızda evvelâ çok dar bir İslâmî fikir geleneğiyle hareket ediyordu bu yüzyıla girerken İslâm aydını. Bu sünnî geleneğin bile ancak bir kısmıydı. Oysa onun dışında bizim çok geniş bir fikir geleneğimiz vardı. Son iki-üçyüzyıl çok az etkiliydi. Belki İran'da biraz etkili ama Türkiye'nin, Mısır'ın veya bu bölgenin fikir dünyasında etkili değildi. Kelâm, süzüle süzüle neredeyse artık bir özet haline gelmiş. Günlük hayatımıza bir eylem olarak girmiyor. Peki ne olarak giriyor? Büyük kelâmcıların ulaştığı had haline getirilmiş sonuçlar... Öğrenmek isteyenlere de onları veriyoruz. Sonuçları öğrenmekle sorulardan yola çıkarak düşünmeyi öğrenmek, düşünme çizgisini takib etmek ve oradan sonuçlara gelmek birbirinden çok farklı iki şeydir. Oysa geriye doğru gidip ana kaynaklara baksaydık; diyelim ki bir Mâturîdî kelâmına, bir Eşârî kelâmına baksaydık orada yer alanların birtakım sorulara cevap olduğunu görürdük. O zaman kendiliğinden o cevaba gitmemiz gerekirdi. Cevaba gidince de acaba ben bu soruya nasıl cevap verirdim gibi bir alternatif düşüncenin doğması mümkün olurdu.

Onu da özellikle Batı'yla ilgili söyliyeyim. Batı'da olanlar da o kadar çoktu ki ve o kadar farklı kanallardan geliyordu ki onu da bölük pörçük aldık. Meselâ Batı felsefesi İslâm dünyasına son yirmi-otuz senede doğru dürüst girmeye başladı. Ondan önce ne giriyor meselâ, işte diyelim ki bir modernleşme çerçeveniz varsa ona da materyalizm, pozitivizm uygun düşüyorsa Batı'dan da onlar geliyor ve Batı'dan gelen de yerli ile uzlaşmak için değil adeta yerlinin başını ezmek için geliyor. Dolayısıyla bir sistematiğe gidemediysek; Batı'yı da zaten bir sistem olarak alamazdınız, çünkü bir düşünce başka bir düşünce ortamına aynen gelemez. Gelip de orada oturamaz. Çünkü orası bir başka düşünceye ait yurttur. Orayı yurt edinmesi lâzım. Yani orada bir bakıma kendisine yurt bulması lâzım. O halde Batı'dan bölük pörçük aldık. Meselâ felsefe çok az geldi, bilimle ilgili biyoloji fizik kimya ders kitapları düzeyinde bilgiler elbette geldi ama onun arkasından bilimsel zihniyet gelmedi. Bilimsel dünya görüşü yeterince gelmedi en azından. O temel gelmeyince bize Batı'dan gelenler, kendi sisteminden de kopuk olarak geldi. Kendi fikir ve bilim dünyasından ister istemez bir parça olarak bu tarafa intikal etti ve bu taraf eksik ve parçalı, o taraf eksik ve parçalı olunca, doğrusu bundan da sistemli bir düşünce çıkaramadık, sistemli bir düşünceye gidemedik. Amerika'da pragmatizme bakınız, yeni realizme bakınız, İngiltere'de pozitivizme, mantıkçı pozitivizme, analitik felsefeye ve bilimle ilgili teorik düşünmelere bakınız, varoluşçuluğa, fenomenolojiye hermenotiğe bakınız bunların herbiri açıkçası insanın yani düşünürün nerede olduğunu gösteren temel ölçülerdir ve aynı zamanda bunlarla insanların edebiyatta, psikolojide, psikiatride, tarih anlamasında, siyasette, ekonomide neler yapabileceğinin ölçüleri de arandığı zaman bulunabilecek bir sistematiklik içindedir. Benim kanaatimce bizim hiçbir zaman böyle olmadı. Olmadığı için de biz düşünerek büyük bir düşünce zenginliğiyle kendi problemlerimize, sosyal problemlerimize, din problemlerimize siyasal problemlerimize otantik diyebileceğimiz, yerli diyebileceğimiz çözümler bulamadık.

Şimdi bunların ikisi de tarihimizde var. Meselâ kopuk demiyelim çünkü benim kanaatimce hayattan kopuk düşünce zaten olmaz. Olmaz da düşünce ile hayat arasındaki bağlantının sayısı ne kadar, gücü ne kadar bunu sorabiliriz. Meselâ benim kanaatimce klasik İslâm felsefesi, "felasife" dediğimiz, Farâbî ile İbn-i Sina geleneği içinde ortaya konan düşünmenin, biraz önce anlattığım Gazâlî tefekkürü kadar hayatla bağlantısı güçlü değil. Yani orada bir bakıma hayatla sıkı fıkı olmayan bir düşünme için örnek verin deseniz ben derim ki meselâ, Farâbî'dir. En güzel örneği "Medinetu'l-Fazıla", yani "Erdemli Şehir". Bir defa öyle bir kitap ki açıkçası bir müslüman mı yazmış, yazmamış anlayabilmek bile o kadar kolay değil. İnce okursanız görürsünüz de ama böyle düzayak okuduğunuz zaman onu herhangi bir kimse yazmış diye düşünebilirsiniz. Bir tek ayete atıf yoktur. Bir tek hadise atıf yoktur. Ama yine de Farâbî üzerinde çok önemli çalışmalar yapmış olan bir İngiliz felsefe tarihçisi Richard Walzer, yine de bunun arkasında hilafetin reforme edilmesi gibi bir düşüncenin yattığını söylüyor. Olabilir. Ama bence bunu öyle hemen görmek kolay değil. Fakat asıl genel olarak felsefeyi bir tarafa bırakırsak o taraf, çok soyuta gitmekte olduğu yerler, gölgeler var. Kelâmda var. Açık söyleyeyim. İbn-i Rüşd'ün kelâma itirazları var. Çünkü kelâmın hayattan koptuğuna inanıyor. Ben koptu demeyeyim ama hayatla bağlantısını zayıflattı. Kur'ân-ı Kerîm'e baktığımız zaman fikir derseniz yanlış olur tefekkür diyeceksiniz. Kur'ân-ı Kerîm hem aklı hem fikri operatif olarak kullanır. Bunlardan felsefedeki gibi bir tarife gitmez. Kur'ân-ı Kerîm'in "ta'kilûn" dediği Kur'ân-ı Kerîm'in "tefekkerun" dediği, Kur'ân-ı Kerîm'in "teemmül, tefekkür, tezekkür, ya'kilun, ta'kilun"la ifade edilen düşünme eylemi bana sorarsanız içinde duyguyu saklıyor, duyguyla organik bağı kopmuş değildir bunun. Kur'ân-ı Kerîm kalbi çok sık kullanıyor. Gazâlî kalbi kullanıyor, İkbal kalbi kullanıyor. Fuad'ı kullanıyor. Kalbi kullanıyor. Niye? Fuad kelimesiyle, kalp kelimesiyle ifade ettiğiniz şeyde duygu, düşünce ve amel birlikteliği var. Oysa beyinden yola çıkarsanız, zihinden yola çıkarsanız o size demin söylediğim boyutları anımsatmaz. Bir zihin ameliyesi ayrı şeydir. Bu kalp ile, fuad ile anlattığınız düşünme aynı zamanda hakikaten duymayı ve amelussalihati birlikte getiriyor. Onun için Gazâlî'nin yeniden okunması bu duygu, düşünce eylem birlikteliğini de bize öğretir.

Gazâlî modelinden İslâm tefekkürüne girmem, benim kendi fikir ve epistemolojik dünyamı anlatmamdır. Çünkü ben o çizgideyim. Yani çok zor olduğunu biliyorum, bunun bazen insanı bir tür mistisizme götürdüğünü de biliyorum ama ben diyorum ki sonunda biz duyan düşünen ve eyleyen varlıklarız. Bunların birinde daha iyi olabiliriz. Ama her halûkârda hayatımızda bunların varolması ve bunlar arasında bağlantının kurulması lâzım. Geçiniz topluma... toplumda da diyelim fizikçi olacağız, kimyacı olacağız ama genelde kültüre baktığımızda; fikir, bilgi ve eylem kültürümüze baktığımızda bunun bağlantıları iyice kurulmuş bir epistemik arka plana, bir fikri arka plana sahip olması lâzım. Onun için Muhammed İkbal ne yapıyor? Adeta Gazâlî'nin bıraktığı yerden yeniden başlıyor. Diyor ki "üç asırdır İslâm fikir hayatı bir buhran içinde. Bir rasyonalite problemi var. Bir rasyonellik krizi var". Niye rasyonellik krizi var? Çünkü bir tarafta hayat var. Hayatın getirdikleri var. Öbür tarafta bilgilerimiz var, tefekkürlerimiz var, bilgi tarihimiz, ilim tarihimiz, kültür tarihimiz var. Ve şimdi burada da bizim karşı karşıya bulunduğumuz çok ciddî problemlerimiz var. Ve burada da yine gelmiş ama sistematize olmamış bir sürü bilgi var vesaire var. Bu durum karşısında ne yapmamız lâzım? Bunların her biri için ayrı ayrı çalışmalar yapmamız lâzım. Ama bunların arka planına gidip bunlara yetecek bir metafizik inşa etmezseniz, adına metafizik demeyin de bir din felsefesi deyin isterseniz, ne derseniz deyin, irrasyonel teoloji deyin ne derseniz deyin ama onu idare edecek onu tutacak bir entelektüel yapı olmazsa burada yaptıklarınız bölük pörçük olur ve bu bölük pörçüklük içinde sizin modernleşmeniz ne gelenekte bir yere oturur, ne tarihinizde bir yere oturur ne de sizin psikolojinizde bir yere oturur. Şizofreni evvelâ ruh dünyasında başlar, sonra topluma ve sonra kültüre geçer.------- Geri OKU ------------------