Türkiye hep fatura ödedi

Türkiye'nin genel konumunu kısaca değerlendirmemizde fayda var. Uluslararası örgütler içindeki ve stratejik araçlar bakımından konumu ile tarih ve coğrafyasından gelen özellikleri göz önünde bulundurmak gerekiyor. Türkiye, bu örgütler açısından bakıldığında NATO'nun üyesi, dolayısıyla aslında soğuk savaşın galipleri arasında. Fakat soğuk savaşın on yıl önce bittiğini kabul edersek, Türkiye'nin soğuk savaşın galibi olarak herhangi bir kazancı olmadığını söyleyebiliriz.

Tamamen öyle. Aksine, Körfez Savaşı dolayısıyla, PKK dolayısıyla, Bosna'da, Karabağ'da faturalar ödedi. Türkiye bir galip devletmiş gibi değil de, mağlup devletmiş gibi neredeyse sürekli tazminat ödedi ve zorlandı. Bence Türkiye açısından bu son olumlu gelişmeler, Türkiye'ye ödenen tazminat olarak görülmeli. Türkiye giderek önem kazanırsa, bu gecikmiş bir tazmin gibi görülmeli, bir lütuf gibi değil. 50 yıl bu ülkenin kaynakları soğuk savaş süresince NATO içinde önemli ölçüde kullanılmış, bütün bunların karşılığında Avrupa Birliği'ne alınmayacaksınız, Ortadoğu'da en ciddî sorunlarla karşı karşıya bırakılacaksınız ve hiçbir şekilde tazmin edilmeyeceksiniz. Bakü-Ceyhan hattından herkes söz ediyor ama, Musul-Kerkük-Yumurtalık petrol boru hattının yaklaşık on senedir neredeyse hiç çalışmadığından ve bunun doğurduğu kayıplardan kimse söz etmiyor. Türkiye'nin bütün bu sorunların çözümü ile ilgili taleplerini de kimse duymuyor. Duymadığı gibi, tazmin talepleri de karşılanmadı. Dolayısıyla, öylesine dinamik bir durum ortaya çıktı ki, Türkiye de kendi yerini tekrar kurmaya çalıştı, yeni stratejik arayışlara yöneldi, birçok iddialı söylemler geliştirdi, son derece dinamik bir konjonktür ortaya çıktı. Türkiye'nin alışkın olmadığı bu dinamik konjonktürde, galipler safında olmanın sağlayacağı avantajları hiçbir zaman için elde edemedi. Bakü-Ceyhan, belki bunun bir tazminatıdır.

Ben aynı kanaatte değilim bu konuda ve bu psikolojinin çok da uygun ollmadığını düşünüyorum. Bunu bir mükafat olarak değil de, gecikmiş bir tazmin olarak gördüğünüz zaman, hak ettiğiniz bir şeyi almışsınız demektir. Böyle görülmesinin daha doğru olduğu kanaatindeyim. Soğuk savaşın bütün zorluklarını omuzlamış Anadolu insanına, bunu Azerbaycan'dan doğup Batı'ya gidecek olan ve ne kadar katkılar getireceği hâlâ tartışma konusu olan bir hattın geçmiş olmasını çok önemli bir mükafat olarak görmemeli. Ama Türkiye'nin konumunu ve artan stratejik ağırlığını gösteren bir mesafedir. Bununla da, "istediğimizi nihayet elde ettik" hissine kapılmamak lâzım. Bunlar diplomatik ve ekonomi politik olarak rasyonel bir şekilde adım atılan şeyler. Meselâ Almanya, Doğu Almanya ile birleştiği zaman bunu kendisine lûtfedilen bir mükafat olarak mı gördü ? Kırk yıl bölünmüş olmak, Almanlar için zaten kabul edilebilir bir şey değildi. Ama sonunda normal bir süreç gerçekleşti ve birleştiler. PKK'nın Güneydoğu'da etkisini kaybetmesi de bir mükafat olarak görülmemeli, Bakü-Ceyhan hattının imzalanması da bir mükafat olarak görülmemeli. Evet, bir stratejik ağırlığınız varsa, coğrafyanızın, tarihininizin farkındaysanız zaten bunlar tabii bir süreç olarak yaşamanız mümkün.

Değil tabii. Batı'nın insafa geldiğini elbette söyleyemeyiz. Ama ortada çıkarların kesiştiği bir zemin oluştu. Böyle düşünmek sanırım daha doğru sonuçlar getirebilir.

Ona gelmeden önce Türkiye'nin bölgesel konumundan önce küresel konumunu tayin etmek lâzım. NATO üyesi olarak operasyonel bir sorumluluğunuz var, ama AB üyesi değilsiniz. G8 üyesi değilsiniz. Askeri operasyon alanında sorumluluğunuz var, ekonomi-politik operasyonel gücünüz yok. Ekonomi-politik paylaşımda masada müzakereci konumda değilsiniz. AGİK'in üyesisiniz. AGİT bu anlamda önem taşıyor. G8'in üyesi değil ve G20'nin kurulup üyesi olduğunuzu düşünürseniz... Yani şu demek bu; Avrasya'nın askerî ve stratejik hesaplarında kuzeyin bir parçasısınız, ekonomi-politik hesaplarda ise güneyin bir parçası olarak görülüyorsunuz. Böyle bir ara konumdasınız. Kültürel olarak Doğu'nun, stratejik olarak Batı'nın bir parçasısınız.

Evet. Dolayısıyla burada Türkiye konumunu tayin etmek durumunda. Bunlar hepsi de zararlı unsurlar değil. Türkiye eğer şimdiye kadar ihmal ettiği Güney'le ilişkilerini G20 üzerinden toparlayabilecekse, şimdiye kadar olduğu gibi Kuzey'in Güney'deki temsilcisi, sözcüsü Batı'nın Doğu'daki modeli gibi kendisinin Doğu nezdinde de Güney nezdinde de itibarına zaaf getiren bir söylem yerine Batı ile Doğu arasında sağlam bir sentez kurabilmiş, Kuzey'le Güney arasında iyi bir köprü olabilme potansiyeline sahip yepyeni bir küresel role kendini hazırlarsa, -bu küresel role hazırlanmak için önce iç çelişkilerden kurtulması lâzım. Yani iç tehditlerden, iç ve dış tehdit algılamalarından, ufuksuzluktan, dar çatışmalardan kurtulmak lâzım- o zaman bölgesel politikalara bakış da değişmeye başlar. O zaman siz artık böyle bir küresel aktör durumuna kademeli, rasyonel, hissî olmayan ama iddialı olan bir konuma kendinizi hazırlarsanız zaten bölgesel politikalarda da herkes size gerekli stratejik ağırlığı vermek zorunda kalır. O zaman size verilen şeyler bir lütuf değil, hakettiğiniz bir netice olarak görülmeye başlanır. Bu anlamda Bakü-Ceyhan hattının bence üç önemli parametresi var. Bir, Orta Asya Bakü-Ceyhan'ın Türkmenistan, Kazakistan ve Hazar havzasını da içine aldığı için bir Orta Asya ile ilgili olan boyutu var. Bu, Kafkaslar'ı da kısmen içine alan hattın geçtiği yol itibariyle önemli bir boyut. Buradaki dengeler de önem taşıyor. İkinci boyutu Ortadoğu ve Doğu Anadolu ile ilgili boyut. Yani hattın geçtiği yerde güvenliği sağlamanız lâzım.