Türkiye'nin yumuşak karnı ağrımaya başladı

Küresel kriz sarsıntılarının en şiddetli hissedildiği yıl olan 2009 yılında hızla gerileyen Türkiye'nin yumuşak karnı cari açık (döviz açığı) yeniden hortlamaya başladı. 2009'un ilk yarısında, krizin de etkisiyle 7.4 milyar dolar olan cari açık 2010'un aynı döneminde 21 milyar dolara yükseldi. 2008 yılında 42 milyar dolar cari açık veren Türkiye'de, 2009 yılında krizin de etkisiyle yüzde 67 azalarak 14 milyar dolara geriledi. Ekonominin toparlanmaya başladığı 2010'un ilk altı ayında ise cari açık tekrardan tırmanışa geçerek 21 milyar dolar oldu.

Türkiye'nin her yıl işgücüne katılan 500-600 bin genç insana iş olanağı yaratabilmesi için en az yüzde 6 hızla büyümesi gerekiyor. Bunun yanında mevcut işsizler de eklenildiği zaman Türkiye'nin en az yüzde 8 büyümesi gerekiyor ki bir yandan yeni gelen gençlere iş imkanı yaratılabilirken diğer yandan da işsizlik oranı kademeli olarak azaltılabilsin. Türkiye çok genç bir nüfusa sahip olmasından ötürü iç tüketime dayanarak büyüyen bir ülke. Ancak içeride oluşan bu güçlü tüketimi karşılayacak yatırımların için kendi kaynaklarını yaratamayan Türkiye, yurtdışından sermaye ithal ediyor. Türkiye'nin ihracatının ithalata dayalı olması ve gelen dövizlerin bir kısmının ara malı ithalatı için tekrar yurtdışına gitmesi dış ticaret ve cari açığın daha da büyümesine neden oluyor. Türkiye'ye gelen dövizin, döviz kurlarında aşağı yönlü baskı yaparak TL'yi değerlendirmesi ise kısır bir döngünün oluşmasına neden oluyor.

Cari açık vermememiz için ekonominin daralması daha fazla küçülmesi demek oluyor. Fakat cari açığın fazla olması ve finansman konusunda sıkıntı yaşanması ise ekonomik dengeleri alt üst edebiliyor. Bugünkü cari açığı 2008 yılı ile karşılaştırdığımızda aslında cari açığın çok da fazla büyümediğini görüyoruz. 2008 yılının ilk yarısında 30 milyar dolar yabancı sermaye girişi yaşanırken cari açık ise 28 milyar dolar olmuştu. 2010'un ilk altı ayında ise 28 milyar dolarlık yabancı sermaye girişine karşılık 21 milyar dolarlık cari açık verildi. Görüldüğü gibi kriz öncesine göre cari açıkta pek bir problem görülmüyor.

Fakat cari açığa bu şekilde yaklaşıldığı zaman görünmeyen problem bu açığın finansmanında kendisini hissettiriyor. Cari açıktan ziyade bunun finansmanının nelerden oluştuğu önem kazanıyor. Bu bağlamda ise cari açığın finansmanındaki kalitenin gittikçe bozulduğu görülüyor. Döviz açığı, doğrudan yabancı yatırımlar, dış borçlar, Merkez Bankası rezervleri ve sıcak para girişi ile karşılanıyor.

Cari açığın finansmanında en önemli kalem kalıcı ve istikrarlı olan doğrudan sermaye girişinde, 2008 yılı ile karşılaştırıldığında, ciddi bir azalma oldu. 2008'de 8.5 milyar dolar olan doğrudan yatırımlar 2010 yılında 2.3 milyar dolara geriledi. Krizin etkilerinin ağır bir şekilde hissedildiği 2009 yılında bile doğrudan yatırımlar girişi 3.5 milyar dolar olması buradaki azalmanın önemine işaret ediyor. Doğrudan portföy yatırımlarında ise 2008 yılında 1.7 milyar dolar, 2009'da -0.4 milyar dolar olurken 2010 yılında ise net 6.8 milyar dolarlık giriş gerçekleşti. Sermaye hareketlerindeki diğer yatırımlara bakıldığında ise 2008'de 19.7 milyar dolar, 2009'da -0.4 milyar dolar 2010 yılında ise 18.5 milyar dolarlık bir hacim olduğu görülüyor. Bankacılık sektörü bu dönemde 21.1 milyar dolar borçlanarak cari açığın finansmanında en önemli kalemi oluşturuyor. Bu rakamlar bize cari açığın kısa vadeli kaynaklarla finanse edildiğini gösteriyor.

Cari açığın yapısının bozulmasının beklenen bir şey olduğunu belirten İstanbul Aydın Üniversitesi Ekonomi Profesörü Dr. Güneri Akalın, Türkiye'nin bu problemin üstesinden gelmesi için tasarruflarını arttırması gerektiğini söyledi. Üretim artışının kapasite kullanımıyla gerçekleştirildiğini vurgulayan Akalın, “Türkiye'deki büyüme mevcut kapasite ile karşılandığı için Türkiye'ye giren doğrudan yabancı yatırımlarda azalma var. Bunun artması için kriz öncesindeki üretim rakamlarının üzerine çıkmamız lazım. Şu anda cari açıkta yaşanan gelişmeler zaten beklenen şeyler” dedi. Dünyanın en fazla cari açık veren ülkesinin ABD olduğunu ve ABD'nin bu açığı dolar basarak finanse ettiğini dile getiren Akalın sözlerine şu şekilde devam etti: “ABD cari açığını dolar basarak finanse ediyor. Diğer ülkelerde bu yolla kendi açıklarını finanse ediyorlar. Fakat buna daha kalıcı bir tedbir alınması lazım. O da tasarrufların arttırılması. Türkiye'de tasarrufları arttırıcı vergi politikaları izlenmeli. Aynı zamanda müteşebbislerin önü açılmalı ki bu tasarruflar yatırımlara kanalize olabilsin.”

Türkiye'deki döviz açığının özel sektörden kaynaklandığını belirten Ekonomist İbrahim Öztürk, özel sektörün kaldıraç oranına standartlar getirilmesi gerektiğini söyledi. ABD'deki krizin kaynağının özel sektör firmalarının sermayelerinin çok üzerinde borçlanması olduğunu vurgulayan Öztürk, “Bu standartlar nedense Türkiye'de uzun yıllardır yapılmıyor. Özel sektör kendi risklerini iyi analiz etmeli. Merkez Bankası cari açığın finansman kalitesindeki bozulmaya paralel olarak rezervlerini arttırabilir. Fakat bunu yaparken de toplumsal maliyeti dikkate almak gerekiyor” dedi.

Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin ödemeler dengesinde bir çelişki olduğunu ifade eden Sakarya Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Fuat Sekmen, “Türkiye ihracat için ara malları ithal ediyor. Bu durumda cari açığın artmasına neden oluyor. Cari açığın düştüğü fakat işsizliğin, büyümenin de düştüğü 2009 yılında yaşananlarını unutmamak lazım. Bugün sorulması gereken soru cari açık vermeyip düşük büyüme ve artan işsizliğe mi razı olunmalı yoksa cari açık vererek büyüyüp işsizliğin azaltılması mı tercih edilmeli. Türkiye büyüyerek işsiz insanlarına iş yarattıktan sonra cari açığın çok da problem olmayacağını düşünüyorum” dedi.