Türkler ve Müslümanlar, bu cinayetlerden dolayı kan ağlıyor

2010'da 1915'e bakmak belki tarihe esir düşmek olacak ama tarihte yaşanılan kimi “özel tanıklıklar” bu yükü hafifletmenin bir aracı. Bu anlatılardan birisini bu haftaki Agos sayfalarında Roper Koptaş hazırladığı dosyadan bulmak mümkün. Dahiliye Nazırı ve Halep Valisi Celal Bey'in kendi kaleminden anılarını 1919'da Vakit Gazetesi'nde yazmış. Celal Bey'in yazdıklarını okuduğumuzda 1915'de yaşananlar yüzünden bir milleti bütünüyle suçlamanın ne kadar haksız olduğunu görüyorsunuz. Devlet memurlarının, devlete yönetenlerin aldığı haksız, hukuksuz insanlık dışı kararlarına direndiğini görüyorsunuz. Celal Bey bunlardan birisi. İttihat ve Terakki'nin aldığı tehcir kararlarını uygulamayan ve kendi inisiyatifinde yüzlerce Osmanlı Ermeni vatandaşın hayatını kurtarmış bir Osmanlı bürokratı. Önce Halep, sonra Konya valiliği görevlerinden alınmış, ardından da, yapılan haksızlıklara ortak olmak istemediği için yeni bir görev kabul etmemiş; yani bedel ödemeyi göze almış bir bürokrat.

Celal Bey, 29 Kasım-2 Aralık 1919 arasında Vakit Gazetesi'nde yazdığı anıların girişinde gazete şu girişi yazmış; “Eski Dahiliye nazırı ve Halep valisi Celal Bey, Ermeni meselesi hakkında fikir bildirmeye en yetkili devlet adamlarımızdandır. Celal Bey, Erzurum ve diğer yerlerde vazifeli bulunduğu sürede bu meseleyi pek yakından takip ettiği gibi, bu yüzden memuriyeti terk etmiş ve bir daha eski hükümetten memuriyet kabul etmemiştir. Celal Bey'in gazetemiz için Ermeni meselesi hakkında yazdığı üç makaleyi, vaziyetin aydınlanmasına yarayan mühim bir vesika addederek sırasıyla neşrediyoruz”

Celal Bey'in anlatımına baktığımızda, onun son derece yurtsever, devletinin bekasını ve devamlılığını sonsuz derecede önemseyen bir devlet adamı olduğunu görüyoruz. Celal Bey'in anıları ve vicdanı bize sadece 1915'te İttihatçıların emirlerine karşı gelen “iyi Türkler”in varlığı göstermekle kalmıyor, her iki tarafın milliyetçilerinin ezberlerini de bozuyor. Evet yanlış kararlara alan onların uygulanması için emirler veren yöneticilerimiz vardı ama onlara direnen bürokratlarda vatandaşlar da vardı.

Savaştan önce Edirne Valiliği'ni de yürüten Celal Bey, daha sonra Halep Valiliği'ne atanıyor. Tehcir emirlerine inatla direnen Celal Bey, bu uygulamadan vazgeçilmesi için İstanbul'u sürekli uyarıyor. “Ermenilere yapılan muamelenin mukaddes vatanın yüksek menfaatlerine her açıdan zıt olduğunu, devamlı olarak, telgraf ve yazılarla Babıâli'ye yazıyordum... Ermeni kavmi, memleket nüfusunun ehemmiyetli bir kısmını teşkil eder. Genel servetin mühim bir kısmı Ermenilerin elindedir ve memleketin ticari teşebbüslerinin yarısına yakınına onlar sahiptir. Onların mahvlarına çalışmak, memleket için asırlarca telafisi mümkün olmayacak derecede büyük bir zarardır. Bütün dünyadaki düşmanlarımız toplanıp aylarca düşünseler, bize bundan büyük bir fenalık edemezler... Yazılarımın hiçbiri dikkate alınmadı.”

Kürt sorunun bu denli sıcak biçimde tartışıldığı bugünlerde Celal Bey'in anılarının bize faydalı olacağına şüphe yok.