'İlk filmimden bu yana gelenekten besleniyorum'

Aslına bakarsanız, ilk filmim olan “Tabutta Rövaşata”dan itibaren bütün çalışmalarımda tarihe ve geleneğe yönelik merakımın ipuçları mevcuttu. Hatırlayacağınız üzere, o filmde hikâyenin bir bölümü Anadolu Hisarı'nın içindeki tavus kuşlarıyla ilgiliydi ve bir karakter de söz konusu sahneye fon teşkil eden kalenin tarihsel arka planından söz ediyordu. Aynı şekilde, “Filler ve Çimen”de de geleneksel sanatlarımızdan “ebru” çok önemli bir konumdaydı. Sonunda, bu tür esinlemeler beni, “hat” sanatının başrolde olduğu yeni filmim “Nokta”ya kadar getirdi. O yüzden, 2000'lerin başlarına kadar yaptığım ilk dönem filmlerde de sonradan gireceğim arayışın izlerini yakalayabilirsiniz aslında. Dolayısıyla, sinemamda radikal bir kopuş ya da kırılma olduğunu düşünmüyorum. Ancak, bu arayışın “Çamur”la birlikte daha rafine hâle gelmeye başladığı saptaması ise doğrudur. Ben yüksek lisansımı 1990'ların ortalarında İngiltere'de, Warwick Üniversitesi'nde yaptım. Tezimin konu başlığı “Kültürel Çalışmalar”dı. Dolayısıyla, daha öğrencilik yıllarımdan itibaren ülkemin tarihi ve kültürüne yönelik derin bir merakım var.

Geçtiğimiz aylarda, festivallerden birinde “Nokta”nın gösterimine katılmıştım. Gösterim sonrasında soru-cevap kısmına geçildiğinde bir seyirci ayağa kalktı ve şöyle dedi: “Bu filme, tek plandan oluşan çok sıkıcı bir gösteri izleyeceğimi varsayarak geldim. Kendi kendime, herhalde bir buçuk saat boyunca koltuğumda uyuklar, kaşınıp dururum diyordum ki sonuç hiç de öyle olmadı ve gayet sürükleyici bir hikâye izledim.”

Bu, benim “Nokta”ya ilişkin olarak duyduğum en güzel seyirci eleştirisiydi. Çünkü tamamiyle böyle bir sonucu murad ederek yaptım o filmi. Ticari sinemanın varlığı ve güçlenmesi, bütün Türk yönetmenlerini daha güçlü kılar. Fakat, sinemayı yalnızca gişe rekortmeni eğlencelik filmlerden ibaret görürseniz, kendi ayağınıza kurşun sıkarsınız. Bu da bunun tersi bir bakış açısı da aynı düzeyde hatalıdır.

Güzel soru doğrusu… Çünkü böyle bir projeyi hangi aklı başında oyuncuya götürseniz, durur iki dakika düşünür. Hele de bizim gibi dublaj kültürüyle yetişmiş, “sufle”ye bağlı rol yapmayı alışkanlık edinmiş oyuncuların ağırlıkta olduğu bir ülkede, kuracağınız kadroyu sayfalar boyu hatasız bir ezbere dayalı, bütünüyle sesli çekilmiş bir filme ikna etmek hiç de kolay değil…

Bu yüzden, bütün aday oyuncularımı çeşitli toplantılarda bir araya getirdim ve onlara sinemasal amacımı en ince ayrıntısına kadar izah ettim. Aralarından teklifimi kabul edenler de bu riski paylaşarak benimle yola çıktılar. Oyunculuk açısından perdeye yansıyan sonuç, bana göre son derece başarılıdır. Hepsine katkıları ve sabırları için ayrı ayrı teşekkür ediyorum.

Hem biçim, hem de içerik itibarıyla çok heyecan verici bulunduğunu söyleyebilirim. Yurt içindeki ödüllerimizin yanısıra, Montpellier'den, Avrasya'dan ve Kahire'den “en iyi film” ödülleri aldık, Asya'nın Oscar'ı sayılan “Asya-Pasifik Ödülleri”ne aday gösterildik. Tabiî, böyle otantik simgeleri olan bir filmle uluslararası arenaya çıktığınızda, size bazı anlaşılma sorunları da eşlik ediyor ister istemez. Çünkü, bu kültüre ait olmayan yabancı bir jüriye ve seyirci kitlesine gösterim yapıyorsunuz; batılı bir beynin, hat sanatını ve onun kurallarını hiç bilmeden hat sanatının dili üzerinden ilerleyen bir filmi lâyıkıyla anlayabilmesi özel bir çaba gerektiriyor. Saf bir bakış açısına geçmeleri bu noktada biraz zor, çünkü sizin de dediğiniz gibi, doğudan gelen farklı ve gizemli bir sanat formuyla tanışıyorlar. O yüzden, dış festivallerde çok akıllıca yorumlar geldiği gibi alabildiğine naif sorularla karşılaştığımda da olmuştur. Ancak, birileri anlama güçlüğü çekiyor diye geleneklerimizden beslenme heyecanını da yitirmememiz gerekiyor. Eğer ki bugün bilmiyorlarsa, bizim yaptığımız filmlerle yepyeni dünyalara açılacaklar, bu yeni dünyalardaki zenginliklerden haberdar olup gelecekte böylesi kültürel iletilere karşı daha hazırlıklı olacaklar. Bunları bizler anlatmazsak, tabiat asla boşluk affetmiyor, yarın öbür gün -doğuya ilişkin çarpıtılmış mesajlarla dolu, pek çok düşmanca filmde olduğu gibi- bunu mutlaka birileri yapacaktır.

Ben, bütün eksiklik ve aksaklıklarına rağmen, “Beyaz Sinema” olarak adlandırılan akımın ülkemiz sineması içinde önemli bir zenginlik olduğunu düşünüyorum. İslâm, sinema açısından son derece bakir bir alan ve bu alanda söylenebilecek o kadar çok, o kadar anlamlı sözler var ki… Böyle bir kulvarda ilerlemeyi kafasına koymuş olan kişiler, ister yönetmen, ister senarist, isterse de sinema yazarı olsunlar, dışsal etkenlerin yıpratıcı etkisine fazlaca kapılmadan, belki de diğer meslektaşlarına göre çok daha yüksek bir direnç göstererek, İslâm'dan beslenen hikâyelerini yüksek bir sinema diliyle anlatmanın arayışlarını sürdürmek zorundalar… Yeni Şafak'ta sizin söz konusu alanda ortaya koyduğunuz çabaları biliyorum. Ayrıca, yine benim ilgi alanımla ilgili kafa yorup yazılar yazan biri olarak Yusuf Kaplan beyi de fırsat buldukça takip ediyorum.

Film eleştirmenlerinin, benim yapmaya çalıştığım işlerde benden daha farklı düşünmeye hakları olduğunu peşinen teslim ediyorum. İnsanlar, yalnızca benim onlara göstermeye çalıştığım yönde düşünmek zorunda değiller. Filmim benden çıktıktan sonra onun toplumda uğradığı farklı limanlar, birbirinden çok değişik algılama biçimleri olabilir. Bir yönetmenin de kendisine gelen olumlu ya da olumsuz eleştirileri sindirebilecek olgunluğa sahip olması gerekiyor. Dolayısıyla, eleştirmenler filminizle ilgili olarak sizin aklınıza bile gelmeyecek saptamalar yaptığında hoşgörülü bir tutum takınmalı, bunu oyunun bir kuralı olarak kabul edip hazırlıklı olmalısınız. Özellikle olumsuz eleştirilerden aşırı şekilde etkilenip “Ali benim hakkımda şunu dedi, Veli bana şu iğneyi batırdı” demeye başlarsınız, bunu bir kin gerekçesine dönüştürürseniz, sonunda kendi kendinizi yer bitirirsiniz. Bir sinemacının “Alman millî takımı” gibi olması lâzımdır. Alman millî takımı 2-0 yenerken de 2-0 yenilirken de büyük bir soğukkanlılıkla hep aynı oyunu oynar. Sinemacı da olumlu ya da olumsuz dolduruşlara gelmeden, fakat haklı ve somut eleştirileri de dikkate alarak mangal gibi bir yürekle yoluna devam etmelidir.

Bunu hangi koşullar altında ve ne gibi özel bir örnekten hareketle söylediğimi şimdi hatırlayamıyorum. Ancak, irili ufaklı teknik hatalara ilişkin bir görüş olarak ifade etmiş olabilirim. Sinemacı bazen perdede daha büyük bir balığı yakalayabilmek için ufak tefek biçimsel kusurları görmezden gelebilir. Sözgelimi, çok güçlü bir duygunun ifadesi için, o duygunun aktarılacağı sahnede masum bir devamlılık hatası yapabilirsiniz. Bu da hiç kimseyi rahatsız etmez. Ancak, eğer ki bir yönetmen içeriği tamamen boşverip bütün enerjisiyle biçimsel kusursuzluğun peşine düşmüşse, “Aman şu sahnede elini üç santim kaldırdı, bunun genel planında da tamı tamına üç santim kaldırmalı”nın hesabını yaparken anlattığı hikâyenin özünü yitirmişse, o film yalnızca plastik bir yetkinliğe sahip olur. Biçim, çok gerekli olduğunda içeriğe fedâ edilebilir, ancak tersi bir durum ise filmi zedeler.

1992- Caminin Etrafındaki Taş (Belgesel)

1996- Tabutta Rövaşata

2000- Filler ve Çimen

2003- Çamur

2004- Paralel Yolculuklar (Belgesel)

2006- Cenneti Beklerken

2008- Nokta