Babalar evlatlarını gösterişsiz, fakat ölesiye severler

Yurt dışında uzun bir süre hapis yatan Yılmaz, cezasını tamamlayıp memleketi Şarköy'e döndüğünde, yıllarca hasret yaşadığı yuvasının paramparça olduğunu ve bebekliğinden beri göremediği altı yaşındaki oğlu Umut'un kendisine bütünüyle yabancılaştığını görür. Üstelik, kader henüz kahramanımıza en büyük oyununu da oynamamıştır.

Yılmaz, sabırlı bir çaba eşliğinde oğluyla yeniden yakınlaşmaya uğraşırken, bu kez de onu ölümcül bir hastalıktan dolayı büsbütün yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Umut'u kurtarabilmek için giriştiği bu soluk soluğa koşu, köşeye sıkışmış durumdaki genç adamı çocukluktan beri görmediği eski bir arkadaşı, bir otelin emekli sakinleri ve lâyıkıyla karşılık veremediği bir aşkla buluşturacaktır.

Oğlunu sağlığına kavuşturma yönündeki çareler azaldıkça, Yılmaz da kaderiyle boğuşmaktan vazgeçip onunla işbirliğine girer. Umulmadık bir şekilde karşısına çıkan bir teklif, acı içindeki babayı verebileceği en kritik kararla yüz yüze getirecektir. Kendisini akıl almaz bir can pazarlığının içinde bulan Yılmaz, yüreğini ortaya koymasının karşılığında oğluna da umut dolu bir geleceğin yolunu açabilecektir. Ancak girdiği bu dar geçitte, aynı anda hem kendisine hem de ufaklığa yer yoktur.

Ebeveynler ve evlatları arasındaki duygusal ilişkiler, romandan sinemaya, şiirden tiyatroya kadar tarih boyunca sanatın hemen her formunda yapıtlar otaya koyan sanatçılara unutulmaz kahramanlar ve benzersiz dramatik betimlemeler yaratma fırsatı sunmuştur. Genelde annelerle çocukları arasında daha güçlü bir biçimde tezahür ettiğine inanılan ve söz konusu boyutuyla hem sanatta, hem de popüler kültürde çok daha fazla yüceltilmiş olan metafizik bir ilişkidir bu. Nitekim, çağımızda “Anneler Günü”nün “Babalar Günü”ne göre dünyanın her köşesinde daha debdebeli bir biçimde kutlanmasının gerekçesi de aynı geleneksel eğilim olsa gerek…

Öte yandan, adını edebiyat tarihine altın harflerle yazdırmış olan Hugo ya da Dostoyevski gibi kimi büyük sanatçılar, annelerle evlatları arasındaki -“kordon bağı”yla başlayan ve bir ömür boyunca sürüp giden- o tutkulu ilişkinin, arada böylesi bir organik bağ bulunmasa bile, babalarla da farklı bir düzlemde, ancak sevgi ve fedakârlık tezahürü açısından benzer bir yoğunlukta yaşandığını ortaya koyan bir çok yapıt kazandırdılar insanlığın ortak kültür hazinesine. Üstelik, yalnızca edebiyat tarihinde değil, diğer sanat dallarında da babaların çocuklarına yönelik muhabbetinin ilahî bir kaynaktan beslendiği gerçeğinin altını çizen güçlü öyküler ve bunlara ilişkin kahramanlar bulmak mümkündür. Şair Can Yücel'in dizelerinden, yönetmen Francis Ford Coppola'nın “Baba” üçlemesindeki karelere kadar…

İşte, “Maskeli Beşler” üçlemesiyle tanıdığımız Murat Aslan da geçen sonbaharda sessiz sedasız çekip gösterime sunduğu “Umut”ta bu eski, fakat sanatsal bir tema olarak asla eskimeyecek meselenin, yani babalar ve evlatları arasındaki derin sevgi bağının izini sürüyor. Çağan Irmak'ın 2005'te aynı alana vurduğu derin neşter darbesinden sonra, benzer bir temanın çevresinde dolaşan diğer bazı filmlerde olduğu gibi bu yapıtın da kolaycı bir bakış açısıyla “Babam ve Oğlum”un başarısından tahrik olunarak çekildiği gibi bir iddia öne sürülebilir hiç kuşkusuz…

Ancak, “cezaevi travması sonrasında evladı yeniden tanıma çabası” ve “onun için yapılan büyük fedakârlık” gibi dramatik durumlar başta olmak üzere, iki film arasında gözlemlenen kimi irili ufaklı benzerlikler, her iki öykünün bütünüyle aynı şeyleri anlattığı yönündeki olası iddiaları da haklı çıkarmıyor. Çünkü “Umut”, hiç bir öncülünün popülaritesinden destek almaya gerek duymaksızın kendi başına da rahatlıkla ilerleyecek ölçüde bağımsız bir film; konusuyla, oyunculuklarıyla ve yönetimiyle başlıbaşına güzel, değerli ve anlamlı bir çalışma…

O yüzden de “Umut”u sinemaseverlere önerirken, bu filmin yalnızca “Babam ve Oğlum”la değil, İsmail Güneş'in 2007 yapımı duygusal yapıtı “Sözün Bittiği Yer”le bariz benzerliklerini de bilinçli bir biçimde göz ardı etmeyi yeğledim. Kaldı ki -başta küçük kahramanının adı ve hastalığı olmak üzere- bu ikinci filmle olan kesişmeler Irmak'ın filminden çok daha fazla…

Evet, meseleye böyle bakmayı seçtim, çünkü yapış yapış bir “kitsch” kültürünü gözümüzün içine mizah diye sokan onca döküntü örneğin arasında, arada sırada “merhamet”, “aile içi dayanışma”, “sevgi” ya da “fedakârlık” gibi çok önemli (ve ne yazık ki artık yavaş yavaş unutulmaya yüz tutan) kimi erdemleri bizlere hatırlatan böylesi öykülerin tekrar tekrar ele alınmasından bu ülkedeki hiç kimseye zarar gelmez Üst üste düzinelerce benzeri yapılsa bile, toplumumuzun bozulan dokularını yeniden onarmaya hizmet eden hayırlı bir misyonları varan söz konusu filmlerin. O yüzden de bizce, hem Türk hem de dünya sinemasında daha bir sıklıkla ele alınmalı bu tür temalar…

Öykünün iki ana karakterini canlandıran 6 yaşındaki Bertan Ceylan (Umut) ve Selim Erdoğan (Yılmaz), izleyicinin uzunca bir süre direnemeyip ilk çeyreğinden sonra gözyaşlarını koyvereceği bu trajedinin kahramanlarını eski usûl Yeşilçam anlatılarının yapaylık tuzağına düşmeksizin gayet tatminkâr bir performansla beyazperdeye taşırlarken, film Zafer Algöz ve Fikret Hakan gibi iki büyük ustaya da üzerlerine terzi kesimi gibi oturmuş olan iki yan karakterde bildikleri gibi döktürme fırsatı tanıyor. Hele de Türk sinemasının ulu çınarı Fikret Hakan'ı yıllar sonra yeniden geniş perdede izlemek sinemaseverler açısından gerçek bir keyif…

Bu arada, “Umut” bizlere bir diğer sürprizi de güçlü ve berrak sesiyle 1970'lerin en sevilen popüler müzik sanatçılarından biri olan Asu Maralman'ı neredeyse çeyrek yüzyıllık bir sessizliğin ardından kitlelerle yeniden buluşturarak yapmakta. Hem de bu kez ses sanatçısı değil, oyuncu kimliğiyle…

3'ü Türk sinemasından 4'ü de yabancı yapım olmak üzere, gösterime çıkan filmlerin hem sayı hem de kalite açısından bereketlendiği bir hafta sonuna girdik. Aralarında Oscar zengini “Milyoner”in de yer aldığı bu zengin mönü karşısında, sinemaya gitmek için tek atımlık barutu bulunanların öncelik tercihi yapmaları hiç kuşkusuz ki zor olacak. Ancak, bir taraftan eğlence masraflarının iyice kısılmasına neden olan ekonomik kriz, diğer taraftan da böylesine akıl çelici bir film çeşitliliğinin içinde ola ki karanlık salonlara ikinci bir ziyaret fırsatı yakalarsanız, “Umut”a da şans tanımayı ihmal etmeyin derim.

“Umut”, tasarımı, öyküsü ve senaryo yazım süreci toplam altı yıla yayılmış olan bir proje. Filmin ön hazırlık aşaması yaklaşık iki ay sürerken, çekimleri ise altı haftada tamamlandı. 28 farklı mekânda yapılan çekimlerin ilk etabı Kasım 2008'de Tekirdağ'da gerçekleştirildi. Şarköy yakınlarındaki Hoşköy ve Güzelköy ile çeşitli tren istasyonları, bu yöredeki başlıca çekim mekânlarıydı.

İstanbul'daki ikinci etap çekimleri ise Beyoğlu ve Beyazıt başta olmak üzere Sultanahmet'ten Kanlıca'ya, Maslak'tan Beykoz'a uzanan, özenle seçilmiş muhtelif mekânlarda gerçekleştirildi. Çekimlerin bir bölümü Kanlıca'daki 19'uncu yüzyıla ait Abud Efendi Yalısı'nda yapılırken, bir diğer çekim mekânı ise Beyazıt'ta yıllarca turist ağırladıktan sonra günümüzde artık terk edilmiş olan köhne bir oteldi. Nicedir yıkımını bekleyen bu yapı çekimlerde kullanılmak üzere onarıldı ve eski hareketli günlerine geri döndürüldü.

“Umut”ta 110 kişilik bir teknik ekip görev yaparken, çekimlerde de 500'e yakın figüran rol aldı. Filmin sanat grubu, Şarköy'e bağlı köylerde, çekim mekânı olarak kullanılacak evler ve köy meydanını oluşturmak için, yörede yaklaşık 45 kişilik bir teknik ekiple 4 hafta boyunca çalıştı. Bu arada, son yıllardaki genel teknik eğilimin aksine, “klasik” yöntemle, yani zor ve pahalı olan tercih edilerek 35 mm kamerayla çekilen yapıt için yaklaşık 300 kutu negatif film kullanıldı.

Öte yandan, oyunculardan Zeynep Tokuş da bu projede yıllardır ertelediği bir hayâlini gerçekleştirme fırsatı buldu. Okul yıllarında moda tasarımı eğitimi alan ve İstanbul'a gerçekte bu mesleği icrâ etmek üzere gelmişken sonradan tesadüflerle oyuncu olan sanatçı, “Umut”un başrollerden birini üstlenmesinin yanısıra kostümlerini de tasarlayarak mesleğindeki ilk profesyonel deneyimini yaşadı.

“Umut”un müzikleri, Altın Portakal ödüllü sanatçı Mazlum Çimen tarafından bestelenip düzenlendi. İki ay süren beste, aranjman ve seslendirme çalışmalarına, Kalan Müzik'in yöneticisi Hasan Saltık da süpervizör olarak katkıda bulundu.