'Bilim' konuşuyor: Sinema ve TV'nin gençler üzerindeki etkileri

Artık, gençliğimin o kimseye hesap vermek zorunda kalmadığım, alabildiğine özgür ve bolca boş zamanlı günlerindeki kadar olmasa bile, şimdilerde yine de fırsat buldukça kitap okumaya çalışıyorum. Ancak, geçmişte yaptığım gibi her elime geçene “abur cuburu seven bir yeniyetmenin iştahı”yla saldırarak değil, çok daha seçici bir tavır içinde yürütmekteyim kitaplarla olan bu ilişkimi…

Tıpkı sinemaya giderken ya da evde DVD izlerken yaptığım gibi, alın terimin karşılığı olan bir bedeli neye, nereye harcadığıma, (hayatımın bu ikinci kısmında çok daha fazla değer kazanan) o kıymetli saatlerimi ve dahi günlerimi ne tür bir ürüne adadığıma özen göstermem gerekiyor.

Çünkü, dediğim gibi, gençlikte belki de en az değer verdiğimiz şeydir “zaman”… Ancak, geri dönüşsüz bir biçimde sağa sola savurduğumuz bu nadide sermaye, ilerleyen yaşlarımızda ise inanılmayacak kadar büyük bir önem kazanıyor.

İş hayatımın gündelik koşuşturmacası içinde Beyoğlu'ndaki bir kitapçının raflarında tesadüfen karşıma çıkan ve önsözünü okuduktan sonra da kendisine ne yapıp edip üç-beş günümü ayırdığım bilimsel bir kitap, hem adım adım ergenlik çağına doğru yaklaşan iki çocuğun babası, hem de mesleğini yaparken genç kuşakların ruh sağlığını korumayı azamî düzeyde önemseyen bir sinema yazarı olarak düşünce evrenimde yepyeni ufuklar açtı. Dahası, sinema ve televizyonun çocuk ve gençlerin duygu dünyasındaki etkileri üzerine ısrarlı tezlerimde ne denli haklı olduğumu da bana bir kez daha gösterdi.

Sözünü ettiğim kitabın adı “Ergenlik Psikolojisi”… Remzi Kitabevi tarafından yayımlanan bu eserin ilk baskısı Şubat-1998'de yapılmış; ancak benim Beyoğlu'ndaki kitapçıdan edindiğim nüsha ise Aralık-2002 tarihini taşıyan 5'inci baskıydı.

“Ergenlik Psikolojisi”, onu piyasaya süren prestijli yayınevinin kitapseverler açısından hayli tanıdık titizliğini her yönüyle yansıtan, çok güzel bir Türkçeyle yazılmış, aynı özen içinde -neredeyse sıfır dizgi hatasıyla- hazırlanmış ve birinci hamur kâğıda basılmış çok değerli bir bilimsel kaynakça. Yazarı ise, Türkiye'nin akademik çevrelerinde pedagoji ve eğitim psikolojisi alanının en önde gelen uzmanlarından biri olarak tanınan Prof. Dr. Adnan Kulaksızoğlu…

Prof. Kulaksızoğlu, 270 sayfadan oluşan bu nefis eserinde, içinde yaşadığımız kirli çağda, henüz politik, ekonomik ve duygusal istikametini tam anlamıyla bulamamış olan çalkantılı bir ülkede (hem de bir değil, tam iki tane) kız çocuğu babası olmanın ve onları doğru düzgün bireyler olarak yetiştirme yönündeki kaygıların omuzlarıma iyiden iyiye çöktüğü sıkıntılı bir dönemde, hiç bilmediğim pek çok konuda yolumu aydınlattı; daha da açıkçası “gözümü biraz daha açtı.”

Neredeyse her satırı son derece nesnel bilgilerden hareket eden, yurt içi ve dışındaki bilimsel araştırmalara dayanılarak yazılmış bu kitabı baştan sona dek okuyup bitirdiğimde, bir aile reisi olarak, yazarın bana anlattıklarının tümünü gayet güzel anlamış durumdaydım. Çünkü Prof. Kulaksızoğlu'nun çalışmasının hiç kuşkusuz ki en büyük erdemi, söz konusu bilgileri ebeveynlerin anlayamayacakları kadar ağır ve ağdalı bir akademik dil içinde aktarmayı değil, en üst düzeyde bir “anlaşılırlığı” tercih etmesi…

“Kendisi çalıp kendisi dinlemek yerine” mesajlarının anne-babalara eksiksiz biçimde ulaşmasını hedefleyen berrak ve anlaşılır bir dil ile kaleme alınmış bu çalışma, aşağıdaki bölüm başlıklarından oluşuyor:

“Gelişimin Temelleri”, “Ergenlikte Bedensel ve Cinsel Gelişme”, “Duyguların Gelişimi”, “Ergenlikte Sosyalleşme”, “Aile İlişkileri ve Ahlâk Gelişimi”, “Kişiliğin Gelişmesi”, “Zihinsel Gelişme ve Üstün Yetenekler”, “Ergenlikte İlgiler”, “Mesleğe Yöneltme”, “Çocuğa ve Ergene Kötü Davranma”, “Alışkanlık ve Bağımlılık Yapan Maddeler”, “Ergenlikte Suçluluk”, “Nevrotik Bozukluklar ve Ruh Sağlığı”…

Hem bir baba, hem de sinema yazarı olarak bir solukta okuyup hayatımın her iki cephesi itibarıyla da pek çok yararlı bilgi edindiğim bu güzel kitapta, özellikle 163-166'ıncı sayfalar arasında yer alan “Ergenlikte TV İlgisi ve TV'nin Ergene Etkisi” başlıklı bölümü, meslekî kaygılar doğrultusunda sizlerle de paylaşmak istedim. Bu yüzden, kitabı önüme açıp, ilgili bölümü hiç üşenmeden bilgisayarda satır satır yeniden dizdim.

Evet hanımlar beyler; burada sözünü ettiğimiz yayınevi, öyle her sayfası buram buram muhafazakâr bakış açısıyla bezeli eserler piyasaya süren “İslâmcı bir şirket” falan değil. Tam aksine, alabildiğine homojen (ve de seküler) bir yazar-yayın skalasına sahip olan, kitap tutkunlarının da gayet yakından tanıdıkları bir kuruluş…

Yazarını sorarsanız, o da ne göz kamaştırıcı akademik kariyeriyle muhafazakâr çevrelerin tanınan, bilinen bir mensubu; ne de eserindeki duruşla muhafazakâr bir dünya görüşünün savunusunu yapma iddiasında… Katıksız bir bilim insanı olan Prof. Dr. Adnan Kulaksızoğlu, kişisel deneyimleri, gözlemleri, araştırmaları ve küresel ölçekteki diğer bilimsel araştırmalar genç kuşakların eğitiminde karşımıza çıkan soru ve sorunlar üzerine her ne diyorsa, aynen onları aktarmış bizlere…

Kitabın bu bölümünü aşağıya aynen alıyorum ki, “Kurtlar Vadisi”, “Gelinim Olur musun?” ya da “Selena” tarzı zihin kirletici dizilerden her söz edişimde elektronik posta kutumu küfür ve hakaret bombardımanına tutan; gönderdikleri öfkeli mesajlarda “Ben 45 yaşında bir doktorum, 50 yaşında bir mühendisim, 60 yaşında bir müteahhidim, filan yaşta bir cartım ve de curtum. Ne yani, TV dizilerine ve sinema filmlerine senin bakış açına göre baktığımızda, iki-üç bölüm Kurtlar Vadisi izlediğim zaman ben şimdi hemen kiralık katil mi olacağım” şeklinde saçmasapan sorular yönelten pedagoji fukarası ebeveynlere; bu gibi zararlı dizileri (ve dahasını) son yıllarda Türk insanının başına musallat eden hırslı senaristlere, oyunculara, yönetmenlere, yapımcılara, televizyon kanalı yöneticilerine, film ithalatçısı ve işletmecilerine; sinema ve TV ekranlarında boy gösteren diğer bilumum denetimsiz şiddeti, pornografiyi, görsel iletilerdeki kahramanların kullandıkları kaba-saba jargonu, diğer her türlü olumsuz davranış biçimlerini “ilerici/sanatsal özgürlükçü/yüksek entel” olma kaygısıyla mazur gören ve gösteren en basit bir insanî sorumluluk duygusundan yoksun sinema-TV eleştirmenlerine, bunların ağızlarından çıkan her lafı âyet-i kerime doğruluğunda kabul eden saftorik seyirciye belki bir şeyler anlatır bilimsel araştırmaların söyledikleri…

“Ağaç yaşken eğilir”, güzel Türkçemizde doğmuş belki de en anlamlı atasözlerinden biri… Biz, bu sayfalarda yıllar yılı şiddet, pornografi, olumsuz davranışlar ve argo içeren sinema-TV yapımlarına sert eleştiriler getirirken, saçının kılları kadayıf olmuş, zaten o ana kadar hayattan alacağını almış, öğreneceğini öğrenmiş, dıştan gelen iletiler karşısındaki “eğilip bükülmesini” çoktan tamamlamış erişkin insanları kastetmedik ki… Bütün derdimiz, bu gibi görsel-işitsel araçlar üzerinden gelen zararlı mesajlara alabildiğine açık durumdaki çocukları ve genç kuşakları adım adım yaklaşan bir yıkımdan korumaya çalışmaktı. Geçmişte olduğu gibi bugün de sinema ve televizyon üzerine yazıp çizerken bu hassas konuyu vicdan dairemizde yine en öncelikli konumda tutuyoruz; bundan böyle de tutmaya devam edeceğiz.

Yeni Şafak sinema sayfası, kurulduğu günden şu ana kadar, hiç bir çocuk ve genç okuruna zihinleri kirleten ölçüsüz ve anlamsız bir şiddetin, onları erken yaşta -henüz ruhen ve bedenen hazır olmadıkları- alabildiğine vahşi bir dünyaya doğru savuran pornografik ürünlerin ve kaba-saba konuşmayı/davranmayı hayatın gündelik rutinine dönüştüren olumsuz imgeler, diyaloglar ya da örneklerle dolu bir yapımın propagandistliğini üstlenmedi.

O yüzden, RTÜK'ün televizyon kanallarını, Kültür Bakanlığı'nın da film işletmecisi şirketleri uygulamaya zorunlu kıldığı benzer türdeki işaretler de dahil, Türkiye'de gösterime giren filmler için içerik tanımı yapan simgelerin kullanıldığı ilk (ve hâlâ tek) sinema sayfasının kurucusu olarak, vicdanım tahmin edemeyeceğiniz kadar rahat…

Ancak, televizyon kanallarından aldıkları astronomik telif bedellerinin aşkına ya da sinema salonlarında yüksek gişeler elde etme kaygısına düşerek her türlü insanî, ahlâkî, ilmî ya da hukukî kuralı bir kenara bırakan, böylesi çıkar hesapları içinde gözleri dönen bir “sorumlular topluluğu” var ki onlar, kendilerinin yarattıkları birer Frankenstein canavarı olan Ogün Samast'ların, Yasin Hayâl'lerin, Malatya katliamcılarının, “Ben racon kesmem, kafa keserim diyerek” sıra arkadaşlarının gırtlağını kesen, okullarını silahla basıp öğretmenlerini ya da sınıf arkadaşlarını öldüren düzinelerce isimsiz zavallının; üzerinde siyah takım elbiseler, ellerinde 33'lük tesbih, belinde de döner bıçağıyla her sokakta serseri payın gibi dolanıp duran daha yığınla potansiyel psikopatın vebâlini hiç kuşkusuz ki çok ağır ödeyecekler. Hem bu dünyada, hem de ahirette…

Eğer ki o gün geldiğinde sorumluları hesaba çeken yüceler yücesi makam bana dönüp, “Ey kulum, bütün bu olup bitenler hakkında senin görüşün nedir” diye sorarsa, büyük bir gönül rahatlığı içinde “Ben ve benim gibi düşünenler, vaktiyle bu sefilleri sebep olacakları kötü gelişmeler hakkında, hem sözlerimiz hem de yazılarımızla uyarmış; sahip oldukları büyük güç karşısında hiç bir şey yapamıyorsak da en azından kalplerimizle sonuna dek kınamıştık. O yüzden, hiç birine hakkımı helâl etmiyorum, topu cehennemin en dibine gönderilsin” diyeceğim.

Televizyon ve sinemadaki şiddet kültürünün yayıcısı olan kimi popüler kahramanların gerçek hayattaki klonları tarafından öldürülen, yaralanan ya da sakat bırakılan bütün o kurbanlar ve onları doğuran annelerin de aynı şeyi söyleyeceklerine zerre kadar kuşkunuz olmasın dostlar…

O yüzden, çocuk eğitimine adanmış harika bir çalışma olan Prof. Dr. Adnan Kulaksızoğlu'nun, halen piyasada satılmakta olan “Ergenlik Psikolojisi” adlı kitabını tez zamanda edinip okumanızı tavsiye ediyorum.

Kitabın, Remzi Kitabevi'nin resmî internet sitesindeki tanıtım sayfası:

* * *

Yazan: Prof. Dr. Adnan Kulaksızoğlu (*)

Ülkemizde, TV'nin çocuk ve gençler üzerindeki etkisi konusunda ne yazık ki kapsamlı çalışmalar yoktur. Bununla beraber, genel gözlemlere dayanarak bazı temel noktalara dikkat çekilebilir.

Çocukluk döneminin sonlarına doğru, TV izlemeye ayrılan zamanın arttığını görüyoruz. Ergenliğin başlarından itibaren ise okul ödevlerinin ve sosyal faaliyetlerin yoğunlaşması, TV'ye ayrılan zamanı yeniden azaltmaktadır.

Batı ülkelerinde bu konuda yapılan tahminler, ergenlerin günde iki ile dört saat arasında TV izlediğini göstermektedir (Santrock, John W., 1993: 316)

Ülkemizde 1987'de yapılan bir çalışmada, 11 yaş grubu çocukların günde ortalama 3 saat TV izlediği saptanmıştır. 18 yaşına gelene kadar da çocuk ve gençlerin toplam TV izleme süresi 17 bin 520 saate ulaşmaktadır (Tümerdem, Y. ve diğerleri, 1987).

Ancak, bu dağılım ergenden ergene farklılık gösterir. Bazıları hiç TV izlemezken, bir kısmının da günde 4 saatten fazla izlediğini söyleyebiliriz. Kitap okuyan ergenlerin okumayanlara göre daha az TV izlediği düşünülebilir. Ergenin faydalandığı iletişim araçlarının türü, onlardan ne amaçla faydalandığı, bu araçlara ayırdığı zaman ile ergenin yaşı, cinsiyeti, ekonomik seviyesi ve zekâsı gibi bireysel özellikleri arasında doğrusal bir ilişki vardır.

TV'nin günlük hayatımızı biçimlendirmedeki etkisi göz ardı edilemez. İnsanın öğrenme yollarından biri de “gözleyerek, taklit ederek veya örnek alarak öğrenme”dir. Çocuklar ve gençler yetişkinlere göre daha fazla öğrenmeyi arzulayan, değişiklikliklere daha açık bir çağdadırlar. Bu bakımdan, TV yayınları çocuk ve gençleri daha çok etkilemektedir.

Bu temel veriden hareketle, "TV'nin insanları edilgin şekilde öğrenen bireyler hâline getirdiği" görüşü savunulmaktadır. Fazla TV izlemek sadece “öğrenmede edilgenlik” yaratmamakta, yaşamın genel akışını da “edilgin” hale getirmektedir. TV'yi az seyredenlerin, çok seyredenlere göre daha hareketli ve fiziksel olarak daha uyumlu oldukları görülmüştür.

Çok fazla TV izlemek veya müzik dinlemek gençlerin bütün zamanını almakta ve bazen bunlar gençlerin günlük hayatın getirdiği sıkıntıları unutmak için kullandıkları birer “sığınma veya kaçma faaliyeti”ne dönüşmektedir.

Bir çok TV filminde, “saldırgan şekilde davranma ve şiddeti kullanma” bir yaşama biçimi olarak sunulmaktadır. Araştırmalar, şiddet ve saldırganlık unsuru taşıyan bazı davranışların “izleme yolu ile taklit edilebileceğini” göstermiştir (Ayvalıoğlu, N., 1985: 15).

Saldırganca davranışların onaylandığı sahneleri izleyen çocukların, bu davranışları gündelik hayatlarında daha çok tekrarladıkları; saldırgan davranışlar yaptıktan sonra ceza gören bireylerin konu edildiği filmleri izleyenlerin ise bu davranışları daha az taklit ettikleri çeşitli araştırmalarca desteklenmiştir.

TV, gençlerin tutum ve davranışlarına günümüzde giderek daha fazla bir oranda şekil vermekte ve onların dünya görüşlerini doğrudan etkilemektedir. Bu bakımdan denebilir ki, bazı durumlarda TV yayınları gençler üzerinde aileden ve eğitim kurumlarından bile daha belirleyici olmaya başlamıştır. TV'yi belirli bir süre izleyen ergenler, orada duydukları/gördüleri bütün olay ve olguları “doğru” ve “kabul edilebilir” olarak düşünmektedirler. TV'de herşeyin iyi sonla bittiği filmleri seyreden ergenlerin, hayatın da aynen filmlerdeki gibi akıp gittiğine inanma riski mevcuttur.

TV'nin bireylerde önyargı oluşturacak tarzda yayın yapması da ergeni etkiler. Bu önyargı, belirli bir ülke, etnik topluluk, bir inanış veya bir meslek hakkında olabilir. Benzer konularda taraflı bir yayıncılık, özellikle genç izleyicileri çok daha kolay inandırır ve belirli kalıp yargılar oluşturabilir.

TV'nin hayatımıza bu boyutta girmesiyle, çocuk ve gençlerin etkilendiği çevre de değişip genişlemiştir. Önceden anne-babalarını, akrabalarını, toplumdaki saygın ve tanınmış kişileri (devlet adamları, bilginler, sanatçılar v.b.) kendilerine örnek alan ergenler, artık kendilerini daha çok TV yoluyla tanıdıkları bireylerle özdeşleştirmeye başlamıştır. Gençler, TV üzerinden başka toplumlarda yaşayanları gözlemlemekte ve onların müziklerinden, giyim-kuşam tarzlarından, yemek kültürlerinden, yaşama biçimlerinden; giderek topyekün dünya görüşlerinden etkilenmektedirler. Böylelikle, dünyanın bir çok yöresinde bir-örnek giyinen, aynı müzikler ve yemeklerden hoşlanan, günlük hayatını benzer davranışlarla geçiren geniş bir gençlik kitlesi ortaya çıkmış ve başta TV olmak üzere, mevcut bütün iletişim araçları (sinema, internet v.b.) dünyanın her köşesinde ortak bir gençlik kültürü oluşturmuşlardır.

Yetişkinlerde, "TV'nin çocuk ve ergenlere cinselliği gerçekçi bir şekilde öğretmediğine ve onları cinsel bakımdan gereksiz yere uyardığı"na dair güçlü bir inanç vardır. Ergenlerin TV'de izledikleri cinsel içerikli görüntülerin etkisinde kaldıkları doğrudur. TV'de cinselliğin duygusal tarafı daha az işlenmekte, salt bedensel hazza yönelik öykülere ise daha çok yer verilmektedir. Ayrıca, cinsel ilişki yoluyla bulaşan tehlikeli hastalıklar ve istenmeyen gebelik gibi bazı önemli konuların TV yolu ile daha az işlendiğini görmekteyiz.

Günümüzde ergenler belirli cinsel tutumları öncelikle TV'den izleyerek edinmektedirler. Ailenin kazandırmaya çalıştığı tutum ve davranışlarla TV yolu ile edinilen tutum ve davranışlar çeliştiğinde, ergenle ailesi arasında çatışma çıkması da kaçınılmazdır. Doğal olarak her ergen, TV'deki saldırganlık içeren sahnelerden ve cinsel mesajlardan aynı düzeyde etkilenmez. Bu onun kültürel ve ahlâkî ölçülerine, ihtiyaçlarına, ilgi ve yeteneğine, zekâsına, ekonomik seviyesine, yaşına ve cinsiyetine bağlı olarak değişebilir.

Öte yandan TV, doğru kullanıldığında ergeni olumlu yönde de biçimlendirebilir. Sözgelimi, yapılan yayınlarla, içinde yaşadığı dünyanın başkalarının öğrettiğinden çok daha farklı bir yer olduğunu öğrenebilir. TV bu yönü ile, gencin sosyalleşmesi için de önemli bir araç olarak kullanılabilir. Toplumca yaşaması arzu edilen ortak değerlerin yayın yolu ile gençlere kazandırılması mümkündür. Böylelikle TV, toplumu ayakta tutan ahlâkî değerlerin devamlılığına da yardım edebilir.

Bu açıdan bakıldığında, TV programlarının kalitesi çok önemlidir. Yayın yolu ile verilecek mesajların, toplumca kabul edilen doğru davranışlarla çelişik olmamasına özen gösterilmesi gerektiği ortaya çıkar. Çünkü, bireyler -özellikle gelişim sürecinde- öğrenme sırasında daha az seçicidirler ve gözlem yolu ile öğrendiklerini daha çabuk benimseyebilirler.

Toplumdaki değer yargılarının vermek istedikleri ile yayın yoluyla edinilen tutum ve davranışlar çeliştiğinde, gençlerde bir “değerler karmaşası” ortaya çıkar ve “Bunlardan hangisi doğru?” sorusu sorulmaya başlanır.

Bilgisayar oyunları oynama (ve internette gezme), televizyon ve benzeri seyirlik uğraşlarla bağlantılı ilgi alanları olup, bunlar son yıllarda hem ülkemizde, hem de bütün dünyada giderek daha yaygın bir konuma gelmektedir. 1994-1995 öğretim yılında İstanbul'da 16 yaşındaki, 151'i kız, 150'si erkek, bilgisayar oyunu oynayan ve oynamayan 301 ergen üzerinde gerçekleştirilen araştırmaya göre, (…) bu oyunları oynayanların, şiddet içeren her türlü sinema filmi ve TV programına da oynamayanlara göre daha fazla düşkün oldukları görülmüştür.

* * *

1973 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Pedagoji Bölümü'ne girdi ve 1977 yılında da aynı bölümden mezun oldu. Daha sonra Boğaziçi Üniversitesi Dil Okulu'nu bitirdi. 1978'de, mezun olduğu bölüme öğretim elemanı olarak kabul edildi.

1982'de Boğaziçi Üniversitesi'nden “eğitim bilimleri” alanında yüksek lisans derecesi aldı. 1985'de İstanbul Üniversitesi'nde doktorasını bitirdi. 1989'da doçent, 1994'de ise “eğitim psikolojisi” alanında profesör oldu.

1986 yılından bu yana Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü'nde öğretim üyesi olan yazar, “ergenlik psikolojisi”, “psikolojik danışma ve rehberlik” ile “mesleğe yöneltme” dersleri vermektedir.

Şu ana dek yayımlanmış 34 makalesi ve 3 kitabı bulunan Prof. Dr. Kulaksızoğlu, Eğitim Bilimleri Derneği, Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği, Doğal Hayatı Koruma Derneği, Boğaziçi Üniversitesi Mezunları Derneği, Yetiştirme Yurtlarını ve Muhtaç Çocukları Koruma Derneği ve Balkan Pedagoji Derneği üyesidir.