Yapma Agâh ağabey, etme Agâh ağabey...

Bu ülkede sinema sanatına kıyısından köşesinden bir yakınlık hissedip de “Agâh Özgüç” adını duymamış bir tek kişi bile yoktur sanırım. En azından, Türk sineması üzerine üretilen literatürü takip etme ve bu alanda yayımlanmış kitapları edinip okuma alışkanlığı olanların ilk anda aklına gelen bir kaç “efsanevî” isimden biridir Özgüç usta…

Ki benim hayatımın son çeyrek yüzyılında da kütüphanemin sinema kitaplarına ayrılmış bölümünde, adı sürekli yaptığım araştırmalarla birlikte yaşayan biri olmuştur kendisi…

Sizlere alelâde bir sinema yazarından değil, Türk sinema tarihi üzerine uzmanlaşmış en büyük ve en saygın araştırmacılardan birinden söz ediyorum. Ulusal sinemamıza damgasını vurmuş diğer pek çok oyuncu ve yönetmen gibi, sinemamızın Sultan'ı Türkan Şoray'ın bile kafası karıştığında telefon açıp “Agâh Bey, ben bugüne kadar tam olarak kaç filmde rol almıştım?” diye sorduğunu söylersem, Özgüç'ün bu alandaki hâkimiyeti de çok daha net bir biçimde ortaya konulmuş olur.

Ben, Agâh Özgüç'ü, olanca sevgim ve saygım içinde, meslek hayatım boyunca yalnızca bir kez yakından tanıma fırsatı buldum. O da 2006 yılı sonbaharında jüri üyesi olarak yer aldığım “Kısa Çek Uzun Olsun” adlı kısa film yarışmasının değerlendirme toplantılarında… Yarışmanın organizasyon komitesinin düzenlediği jüri tanışma yemeğinde ilk kez bir araya geldiğim Üstad'la, sonradan İzmit'deki bir otelde iki gün boyunca katıldığımız film izleme seanslarında da meslekî deneyimlerim açısından -bana göre- son derece değerli saatler yaşamıştım.

Sinema dünyasının sıcak gündemine ilişkin günübirlik haberler ve röportajlar hazırlamayı uzun yıllar öncesinde terk edip, özellikle 1980'lerden sonra her biri kalıcı birer kaynak niteliğindeki “sinema tarihi” kitapları yazmaya yönelen Özgüç, son yıllarda “köşe yazarı” olarak yalnızca bir tek süreli yayına katkıda bulunuyor. O da Özen Film şirketinin aylık olarak yayımlayıp sektördeki pek çok kişi ve kurumla birlikte biz sinema yazarlarına da gönderdiği “Mega Movie” dergisi…

“Sinema yazarlığı” mesleğinin henüz başlarındaki çiçeği burnunda gençlerden, aynı meslekte 40-50 yılı geride bırakmış en kıdemli meslektaşlarına kadar aklı başında hiç kimsenin, sahip olduğu olağanüstü bilgi birikimi, benzersiz arşivi, deneyimleri ve şimdiye kadar ortaya koyduğu eserlerden yana tek kelimelik bir çekincesi bulunmayan ustamız, “Mega Movie”nin Şubat-2009 tarihli son sayısında, -aralarında kıyısından köşesinden benim de yeraldığım- bir alt jenerasyona mensup sinema yazarlarına külliyen öfke kusmuş!

“Ne kadar da çok sinema tarihçimiz varmış” başlığını taşıyan bu yazının ana fikri ise üç aşağı-beş yukarı şöyle özetlenebilir:

“Bizler, yani ben, Rekin Teksoy, Giovanni Scognamillo ve Nijat Özön gibi bir kaç kişi, Türk sinemasının tarihini yazmış olan kişileriz. Şimdilerde sinema sektörüne dönüp bakıyorum da sinema yazarı ya da tarihçisi olduğunu iddia eden bir sürü tip ortalarda dolaşıyor. Ve bu kişiler benim sinirlerimi fena hâlde ayağa kaldırıyor. Bizim kuşağımızdan sonra bu ülkede Türk ve dünya sinema tarihini araştıran, bu alanda eserler ortaya koyan bir tek adam ve kadın bile yetişmemiştir, bu yönde araştırmalar yaptığını ileri sürenler de birer palavracıdır. O yüzden de bana ve yukarıda saydığım bir kaç isme saygıda kusur etmemelisiniz.”

Söz konusu makalenin orijinal tam metnini, köşemizin sonundaki ayrı bir bölümde okuyabilirsiniz.

Hedefi ve gerekçesi tam olarak belli olmayan bu şaşırtıcı “öfke patlaması”nı ilk gördüğümde, yüreğimi kızgınlıktan ziyade derin bir burukluk duygusu kapladı. Ki benzeri bir burukluğu, bundan iki yıl kadar önce, Özgüç ile aynı jenerasyona mensup diğer üç ünlü sinemacı, Metin Erksan, Safa Önal ve Halit Refiğ'in konuşmacı olarak yer aldıkları bir panelde, bu ağabeylerimizin bir kaşık suda kopardıkları kızılca kıyametin tam orta yerinde kaldığımda da yaşamıştım.

Ben ve benim kuşağıma mensup insanların böylesi durumlarda içine düştüğümüz psikoloji tam olarak şudur:

Bırakın kendisini bizzat görmeyi, adını duyduğumuzda bile saygıdan önümüzü iliklediğimiz ve ömrümüz boyunca da yazılarıyla, kitaplarıyla, filmleriyle kendimizi yetiştirmeye çalıştığımız çok önemli bir sinema insanının, onu gönül bahçelerinde müstesna bir yere lâyık görmüş takipçilerine, yaşanmadan tasavvur dahi edilemeyecek bir “hazımsızlık” içinde muamele ettiğine tanık olmanın getirdiği bozgun ve çaresizlik hâli…

Özgüç'ün satırlarını okuduğumda, aklıma ömrünün çeyrek yüzyılını “fantastik sinema”ya adamış olan rahmetli meslektaşım Metin Demirhan geldi. O Metin ki İngiliz yazar Pete Tombs 1990'ların sonlarında, kendisini dünya çapında şöhrete kavuşturan “Mondo Macabro” kitabının neredeyse üçte birlik bölümünü İstanbul'da Metin'den aldığı danışmanlıkla tamamlamıştı. Dahası, günümüzde Türk sinema tarihine meraklı yerli-yabancı araştırmacılar arasında dünya çapında birer kaynak eser kabul edilen iki önemli kitabın da eş yazarı olan Metin, 2007 yılında erken gelen bir beyin kanaması sonucu hayatını kaybettiğinde, bırakın düzenli bir gelire sahip olmayı, cebinde bir “yeşil kart”ı bile yoktu. Bu yüzden de henüz bitkisel hayattayken hastaneden kapı dışarı edilme tehlikesi yaşayacaktı bu meslektaşımız. Girişimlerimiz sonucunda iki hafta güç bela yoğun bakımda tutulduysa da 42 yaşında, hayatta eserlerinden başka hiç bir şeyi olmayan yoksul bir “sinema tarihçisi” olarak bu dünyadan sessizce göçüp gitti.

“Film müzikleri” alanının ülkemizdeki en yetkin ve coşkulu araştırmacılarından biri olan Sadi Konuralp de 2005 yılında yakın arkadaşı Demirhan ile birlikte eski film müziği plakları bulabilmek amacıyla dolaştığı Beyoğlu'nun arka sokaklarında, köhne bir binadan kafasına düşen moloz yığını nedeniyle hayatını kaybetmişti. Bir üniversitede araştırma görevlisi olmasına karşılık, o da çalışmalarını son derece kıt imkânlar eşliğinde yürüten katıksız bir sinema sevdalısıydı.

Ya Mesut Kara'ya ne demeli? “Artizler Kahvesi”, “Yeşilçam'da Unutulmayan Yüzler” ve "Yeşilçam Hatırası" adlı (benim bilebildiğim) üç güzel kitabı bulunan, televizyon kanallarında sayısız sinema programı hazırlamış, “Fantastiğin Sineması” adlı çok değerli bir belgeselin senaristliği ve yönetmenliğini üstlenmiş olan sevgili Mesut, genç yaşta geçirdiği felçten dolayı uzunca bir süredir yatalak… O da tıpkı ilk ikisi gibi inanılmaz zorlu koşullar içinde “sinema tarihi”ne emek vermiş bir güzel adam ve onun da bir çok “türdeşimiz” gibi hiç bir sosyal güvencesi bulunmuyor.

Kendi kuşağımdan daha en az iki düzine dolayında kadın ve erkek tanıyorum ki bunlar gençliklerinin en verimli yıllarını sinema tarihi üzerine araştırmalara adayıp, bu uğurda ceplerindeki son kuruşa kadar hiç çekinmeden harcamış gerçek birer sinema tutkunu konumundadır. Dahası, ortaya koydukları somut eserlere ve bunların entelektüel derinliğine bakıldığında, “tutkun olmak”tan da öte her biri “sinema tarihçisi” sıfatını dibine kadar hak etmiş kişilerdir. Bütün bu çabalarının karşılığında ise bırakın bol para kazanmayı, çoğu kez küçücük bir iltifat ya da simgesel bir ödül dahi esirgenmiştir kendilerinden. Onlar, ne çalışmalarını yürütürken, ne de kitaplarını yayınevlerinde bastırırken bir Âgah Özgüç ve onun kuşağının diğer isimleri kadar kadar şanslı olamamıştır. Sözgelimi, çok yakından bildiğim üzere, Metin Demirhan, “Fantastik Türk Sineması Tarihi” gibi müthiş bir eseri yayımlayarak hem büyük itibar hem de ciddi bir gelir elde eden pek şöhretli bir yayınevine, kitabın tekrar baskılarında gargaraya getirdiği telif hakları için sürekli ah ederek son nefesini vermişti.

Ki bu yöndeki fedakârlık abidelerinin bizim câmiamızdaki en saygıya değer ismi de bayan yazarlarımızdan Gülşah Nezaket Maraşlı'dır. Kendisi tarafından yıllar süren bir araştırma sonucunda kaleme alınan Osman Fahir Seden kitabının Türk sinemasında henüz bir eşi ve benzeri daha bulunmuyor. Aynı şekilde, Halit Refiğ için hazırladığı muhteşem albüm-kitabın da…

Ve ben… 9 yaşındayken, babasının haftalarca süren yalvarmadan sonra bitpazarından satın aldığı kurmalı kameradan bu yana, 30 küsur yıldır sinemayla yatıp sinemayla kalkan ben…

Gelecek yıl, “2010-Avrupa kültür başkenti” ilan edilen İstanbul'da, Türsak Vakfı'yla işbirliği hâlinde “İçinden İstanbul Geçen Filmler” temalı özgün bir festival düzenlemek için yıllardır kanımın son damlasına kadar çırpınıyorum. Yanı sıra, binlerce özgün görsel malzemenin Türkiyeli sinemaseverlerle ilk kez buluşacağı bir serginin ve dünya sinemacılarına Kültür Bakanlığı tarafından armağan olarak gönderilecek İngilizce bir kitabın da yazım hazırlıklarını sürdürmekteyim. Hayatımın son 15 yılına yayılan bu çalışmanın dokümantasyonu için şimdiye kadar kimden kaç kuruş destek almışım? Hiç kimseden! Bütün kaynağım -içinde aynı zamanda çoluk çocuğumun da rızkı bulunan- gazetecilik maaşım…

Özgüç'ün yazısını okuduktan sonra, içimi ister istemez yoğun bir merak duygusu kaldı. Acaba, Yeşilçam'ın klasik döneminin önde gelen isimlerine, Türkiye'de onlardan sonra da kalbi sinemayla çarpan, bu alanda çok değerli inceleme-araştırmalara imza atmış insanların yaşadığına, (doğanın değişmez yasaları gereğince) her kuşaktan sonra yeni yeni kuşakların geldiği gerçeğine iknâ edebilmek için, daha da açıkçası “bizleri bir parçacık adam yerine koymaları” için acaba bu sektörde tam olarak kaç yıl geçirmemiz gerekiyor?

Yukarıda saydığım, bir kısmı artık rahmetli olmuş meslektaşlarımın en kıdemsizi dahi sinema tarihinde 15-20 yıl boyunca kulaç atmış isimlerdir. Eh, ben de meslekte 24'üncü yılıma girmiş bulunuyorum. Ki gerek basın kartımızın başvuru tarihi, gerekse Basın Müzesi'ndeki eski tarihli mevkuteler, yaptığımız işteki emek süremizi yeterince ortaya sermekte zaten…

Agâh ağabey, sizden ricam, lütfen bir dahaki yazınızda biz genç ya da orta kuşak sinema araştırmacılarının bu alanda verdiği hizmetlerin siz ve sizin kuşağınız tarafından saygı görebilmesi için sektörde minimum kaç yıl kalmamız gerektiğini belirtiverin de biz “çömezler” kendimizi ona göre yeniden konumlandıralım. Ha, bir de Türkiye'nin en kıdemli sinema tarihçilerinin isimlerini sayarken, Burçak Evren'i anmayı da unutmayın bana kalırsa… Mâlum, Burçak ağabey sol görüşlüdür, ben ise muhafazakâr kanattayım. Fakat, anne-babamın bana daha ilkokul çağlarımda sıkı sıkıya tenbihleyip bilinçaltıma temel bir insanî erdem olarak nakşettiği “hiç kimsenin hakkını yememe” yönündeki öğütler doğrultusunda, kendisiyle ideolojik açıdan her ne kadar karşı saflarda bulunsam da sevgili Evren'in sinema tarihimizin kayda geçirilmesi noktasında yaptığı olağanüstü katkıları göz ardı edebilmem kesinlikle mümkün değil…

Bence, siz de artık genç meslektaşlarınıza bu şekilde yaklaşmayı deneyin. Herkesin önünüzde saygıyla eğildiği bu olgunluk çağınızda, sizi gerçekten sevip sayan bizim gibi insanları da azıcık olsun sevin, yapmaya çalıştığımız işleri önemseyin ve emeklerimize saygı duyun. İçinde bulunduğumuz çağda sinema yazarlığı ya da tarihçiliğine gönül verenlerin sayısının artması bana göre bir endişe kaynağı değil, sektördeki herkes açısından ciddi bir övünç ve keyif vesilesi olmalıdır. Çünkü hepimiz bir gün mutlaka ölüp gideceğiz. Ve bu mesleği de bizden sonra başkaları sürdürecek.

Dümenin sahipsiz kalmayacak olması, sizin kuşağınızı neden bu kadar rahatsız ediyor?

1950'li yılların ortalarında çiçeği burnunda bir 'amatör', 1960'da ise profesyonel bir gazeteci olarak her türde, iyi kötü kalem oynatmışım. Oyuncu ve yönetmen röportajları, sinema dışı araştırma yazıları ve de kitap çalışmaları falan…

1950'li yılların ortalarını başlangıç alırsak, yazın hayatımın elli yılını çoktan devirmişim, maaşallah...

Bunca uğraştan sonra nasıl bir konumdayım, 'Ben neyim' diye kendi kendimi sorgulamaya başlamıştım bir ara. Ve bir sohbet sırasında sordum da…

Kime? Metin Erksan ustaya… Kulakları çınlasın, ustanın yanıtı şöyle olmuştu:

“Sen bir tarihçisin, sinema tarihçisi.”

Ama hiç bir zaman, hiç bir yerde “Ben buyum” demedim. Hiç bir alanda iddialı da olmadım. Beni tanıyan gerçek dostlarım bilir. Herhangi bir vesile ile, bir söyleşi sırasında ya da bir TV programında 'sinema tarihçisi' olarak tanıtıldıysam, bunda benim hiç bir günahım yok.

Bunları neden mi söylüyorum?

Günümüzde o kadar çok 'sinema tarihçimiz' varmış ki… Gerçek anlamda tarihsel bir araştırma yapmamış, temel bilgilerden, tarih bilincinden yoksun kişiler, bir bakıyorsunuz gökten zembille iner gibi, karşınıza 'sinema tarihçisi' olarak çıkıyorlar.

'Ayaklar baş mı oluyor?' diye kendi kendinize soruyorsunuz.

Oysa sinemayı sevmek, koleksiyoncu ya da arşivci olmak başka, bu belgelerden bir tarih üretmek başka bir şey. Elma ile armudu birbirleriyle karıştırmayalım. Her sinema tutkunu üç günde sinema tarihçisi olabilir mi?

Ne var ki ülkemizde her şey olunabiliyormuş.

Olsun bakalım...

Oysa tarih yazmak bir uzmanlık işidir. Bir tarih bilincine sahip olmadan, 'Ben sinema tarihçisiyim' diye hava atıp ortaya çıkmak 'ayıp'tır. 'Ayıbın'da ötesinde Nijat Özön, Giovanni Scognamillo ve Rekin Teksoy gibi, gerçek sinema tarihçilerine ağır bir hakarettir.

Herkes haddini ve durduğu yeri bilmeli…

Bu yutturmacılık yetmiyormuş gibi, bir süreden beri de 'sinema arkeologları' diye birileri ortaya çıktı. Daha doğrusu böyle bir tanımlamayla o masum kişilere, bol keseden pâyeler verildi. Bu gidişle, 'kâğıt tüccarları, sokak aralarında çöp toplayanlar' da 'sinema arkeologları' olacak korkarım ki...

Bu kargaşa ortamında beni de sorguluyor olmalısınız.

Beğenirsiniz ve ya beğenmezsiniz, ben yalnızca 'gazeteci ve sinema yazarı'yım, hepsi o kadar...