Kolay sanat

İster bir film çekin, ister bir kitap yazın; resim, heykel yapın bu eylemin temeli çokluk bir çelişki veya çatışmaya dayanmalı. Buna "dramatik durum" diyoruz. Kişilerin bir çözümsüzlük karşısında kalması, bu çözümsüzlüğü aşmak için mücadeleye girmeleri, fedakarlık yapmaları ucu ölüme varsa bile sevdalarından, tutkularından, fikirlerinden vazgeçmemeleridir. (Sanat için drama başvurmak şart değildir, o ayrı)

Son dönemde yazılan roman ve hikayelerde, filimlerde dramın baştan belirlendiğini görüyor ve bu alanda kolaya kaçıldığını tesbit ediyoruz.

Nedir bu?

Efendim en sık rastlanılanları sıralayalım. İlki şu. Oğlan Türk, kız Rum veya Ermenidir. Bunu dini boyuta taşırsak biri Müslüman öteki Hıristiyandır. Oğlan Alevi, kız Sünni''dir, oğlan solcu, kız sağcıdır. Oğlan göçmen, kız yerlidir, vesaire. (Kimlikler üzerinden. Çok moda bu şimdi) Şimdi bu "dramı doğuran" engel baştan böyle konulduğu zaman zaten herşey kabak gibi açığa çıkıyor. Ha bu bir tema, bir konu, serüven, macera, aşk, acı, mücadele vesairedir. İşlenebilir. İyi olur, kötü olur ama netice değişmez.

Seyirci veya okuyucu neyin ne olduğunu bildiği için, hele bazı durumlarda yönetmen veya yazardan çok daha iyi bildiği için "bu dolmaları" yutmaz. Yazarın veya yönetmenin ideolojisini, bu ideolojinin şablonlarını anlar ve filmin-kitabın şematik kurgusundan sıkılır.

Baydı bunlar aga.

Peki biz "dramı" nerede arayacağız? Elbette ki dış dünya bize çok ipucu verir, çok fotoğraf verir, sayısız olay verir. Sınıf çatışmasından, çıkar kuşak çatışmasından, kültür çatışmasından, zulme uğramaktan, sevdiğini alamamaktan, kaderin cilvesi ile başına çeşitli felaketler gelmesinden, yoksulluktan, varlıklı ama mutsuzluktan, yanlızlıktan, dışlanmışlıktan, sayamayacağımız kadar çok "insani durumdan" dram doğabilir. Ama içe baktığımız zaman asıl derin dram kişinin nefsi ile mücadelesinden doğar. İyi ile kötünün, doğru ile yanlışın, helal ile haramın içimizde cereyan eden mücadelesinden doğar dram. Kin, haset, şöhret, para, mevki, makam v.b. gibi insanı pençesine alıp bir daha bırakmayan nefsi duygular bizi bazı eylemlere iter. Böylece ortaya bir karakter çıkar. Bu karakterin kendi içindeki çırpınması veya dış dünya ile kavgası dramı olgunlaştırır. Çile, ızdırap, pişmanlık veya mutluluk, zevk, onlardan ileri insanı hayvan derecesine indiren alçaklıklar yaşanabilir. Bu serüven vatan sevgisi, hürriyet, aşk, inanç vb. boyutları içinde dahi yüksek duygular olarak yer alabilir. Müslümanın dramı nefsi ile mücadelesidir. İslam inancına bağlı kişinin "trajedi" yaşaması mümkün değildir. Trajedi esasen pagan âdetidir. O dönemlerden evrilerek günümüze ulaşmış, ama özünü korumuştur. Paganların trajik durumları tanrılarla savaştan, kadere karşı durmaktan (duramamaktan) neşet ediyordu. Şimdilerde ise iki yüce duygunun çatışmasından doğar. Mesela trajik kişi vatan sevgisi ile aşkı arasında kalır. Birini seçmek zorundadır ve seçer. Seçmez ise trajik kişi olamaz. Hangisini seçerse seçsin "trajik kişi" suçlanamaz. Bu çatışmanın temeline inersek insan kader ve Tanrı karşısında kalır. Bu iki unsurun karşısına aynı değerde başka bir unsur koyamayız. Bu yüzden İslam''a bağlı kişi trajediye düşmez. Çünkü o "teslim olmuştur". Baştan teslim olmuş kişinin başka bir seçeneği yoktur. Bir yanda Allah öte yanda aynı yücelikte (kıyaslanabilir) başka bir değer olamaz. Olursa kişi dinden çıkar, dinden çıkan kişi konumuza girmez. Yerli sinemamızın temelinde bu yüzden zirveye varan açmazların dram olması istenmiştir. Mesela Ferhat Şirin''e kavuşmak için "dağı delmek" zorundadır. Bu konuda bir hatıramı nakletmek istiyorum. Fi tarihinde önemli bir yapımcının şirketine önemli bir yönetmen tarafından bir film sipariş edilmişti. Yönetmen beni tanıdığı için ve filmin esasen "dini içeriği" olduğundan benden yardım istedi ve bir hikaye yazmamı söyledi. Benim zaten böyle bir projem vardı.

Bir sanat tarihçisi bayan öğretim üyesi, kocası ile sorunlar yaşamakta ve mistik eğilimler taşımaktadır. Talebelerine İstanbul camilerini gezdirirken bir yandan da yabancısı olduğu İslami eserleri okumakta; Mevlana''dan, Yunus''tan, Gazali''den vb. etkilenmektedir.

Günün birinde kültürlü, kibar, yakışıklı bir imama rastlar. İmam bu meraklı bayana yardımcı olur. Birlikte camileri, tekkeleri dolaşır, tartışırlar. Bir iki kez zikir izlerler. Aralarında bir yakınlık doğmuştur. Kadının bir imamla dolaştığı duyulunca kadın hem üniversitede hem kendi çevresinde alay konusu olur ve incinir. İmam ise bunu duyan ailesinden, cami cemaatından azar işitir.

Her neyse. Tüm hikayeyi nakletmeyelim.

Bunu Türk sinemasının yıllanmış patronuna götürdüğümde yüzünü buruşturdu. "Olmaz böyle şey, bizim seyirci böyle entel-dantel işleri sevmez" dedi. "Ne o mistik eğilimler falan". "Peki ne yapalım o zaman" diye sordum. Hiç duraksamadan şu cevabı verdi: "İmam kalsın, kadını fahişe yapalım".

İşte sinema anlayışımızın dramatik yapısı. Yani taraflar arasındaki uzaklık ne kadar fazla olursa, "biraraya gelemeyiz" durumu ne kadar keskin olursa bu hikaye iş yapar.

Aslında varılan hüküm doğrudur. Kabadır ama başarısı tecrübe ile sabittir.

Günümüz sinemasının Kürt-Türk, Alevi-Sünni, Müslüman-Hıristiyan çelişkisine dayanan hikayeleri "Konjonktür böyle diye" tercih etmesini anlıyorum. Eskiden de böyle idi. Kolay ama garanti.