Fildişi"nden sonra Nijerya"nın karışması hayra alamet değil!

Aslında değişim sadece Kuzey Afrika ve Yakın Şark dediğimiz yakın bölgemizle sınırlı değil. Değişim küreseldir, sadece diktatörlükleri ve tek parti rejimlerini hedef almıyor. Küresel sistemin yeniden inşasında Afrika kıtasının elden geçirilmesi büyük önem taşıyor bu bağlamda.

Eski sömürgeciler doğal zenginlikleriyle tanınan bu kıtada yeni oyunlar kuruyor. Sahraaltı Afrikası dediğimiz hat üzerinde Fransa eski sömürgeci rolünü yeni bir bağlamda tanzim etmek istiyor ama bu kez sadece kendi adına değil. Çin, Hindistan, Brezilya ve Rusya''nın Afrika''daki girişimlerine karşı Amerika Sahraaltı''nda kirli geçmişe sahip Fransa''nın nüfuzundan istifade ediyor.

Gün geçtikçe siyasi itibarını kaybeden Sarkozi Afrika''da kendisine biçilen rolden memnun görünüyor. Böylece Fransa siyasetindeki kişisel rolünü kalıcı kılabileceğini düşünüyor. Libya''ya yönelik askeri müdahaleye Fransa''nın iştahlı katılımının “insani” nedenlerle değil, hem Libya''daki petrol kaynakları üzerinde söz sahibi olmak, hem de Sahralaltı''na yayılmak gibi çifte amaçlı bir rol içerdiği belli.

Libya ve Fildişi operasyonu Sahraaltı Afrikası''na yönelik stratejik yayılmanın birer parçası. Elbette bunun böyle olması, Fildişi''nde seçimleri kazanan müslüman rakibi El-Hasan Vitara (Alassane Uattara)''ya iktidarı devretmemek için iç savaş başlatmayı göze alan eski Fransız yanlısı hıristiyan Laurent Gbagbo''ya haklılık kazandırmıyor. Tabii Kaddafi''nin diktatörlüğünü de meşru kılmıyor bu gerçeklik.

Her iki diktatörün devrilmeleri gerektiğine ilişkin gerekçelerimiz Fransa''dan da, Amerika''dan da farklı ama. Fransa''nın desteğiyle Fildişi Sahili''nde Gbagho iktidarı devrildi. Yapmaya çalıştığım şey, Batı medyasında dünya kamuoyuna gösterilen gerekçeler ile gösterilmeyen gerekçeler arasındaki ilişkilere dikkat çekmek.

Sahraaltı Afrikası''nda yeni bir nüfuz mücadelesinin başladığına önceden dikkat çekmiştim ve Fildişi''nden sonra Nijerya''nın da bir iç savaşın eşiğine gelmesi tahminimi doğruluyor. Sahraaltı Afrikası''nda sömürgeciliğin koltuk değneği misyonerliğin ürünü olan hristiyan topluluklar var ve durum bu ülkelerde din çatışmalarının malzemesi. İslam ise “Siyah Afrika”nın bu hattında başat bir din.

Nijerya, “Siyah Afrika”nın en kalabalık nüfusuna sahip, hem müslümanların çoğunluk olduğu bir ülke, hem zengin petrol kaynaklarıyla iştah kabartan bir ülke. 1800''lerin başlarından 1900''lerin başlarına kadar Siyah Afrika''nın en güçlü İslam Halifeliği “Sokoto Emirliği” Kuzey Nijerya''da hüküm sürüyordu.

Eski İngiliz sömürgesi Nijerya''nın güneyinde ise İngiliz tarihçi Prof. Niall Ferguson''un da belirttiği gibi, İngiltere''de olduğundan daha fazla Anglikan Hıristiyan var. Sahraaltı''nda İslam kılıç yoluyla değil davetçiler eliyle yayılırken hıristiyanlık ise güç kullanmak suretiyle kendine yer bulabildi.

Sokoto Halifesi Osman b. Fudi (Osman dan Fodyo)''nin 1800''lerin ilk çeyreğinde kurduğu, dar kabileciliği ortadan kaldıran bütünlükçü ve eşitlikçi devlet sistemini yerle bir eden sömürgeciler 1960''lardan itibaren bölgeden çekildiklerinde, istedikleri zaman müdahale edebilecekleri sorunlar bıraktılar arkalarında.

Kuzey Nijerya 1900''de İngiliz yönetimi altına girdi. 1912''de Güney Nijerya ile birleştirilerek tek bir İngiliz valisinin idaresine sokuldu. Kenyalı tarihçi Prof. Ali Mazrui''nin vurguladığı gibi Batı dünyası, sınırları yerli insanlar -yani İbo''lar ve Yorubalar- tarafından çizilmeyen, fakat siyasal gerçekliği İbo''larla Yorubalar arasında yapay bir yarış meydana getiren Nijerya diye bir ülke yaratmışlardı.

İngilizler Nijerya''nın güneyindeki Hıristiyanlar arasından seçmişlerdi yeni elitleri. Mesela 1930''larda 2000 öğrencinin okuduğu ortaokulların ezici çoğunluğu Güney bölgesindeydi. İngilizlerin Nijerya mandalarını tek bir yönetim altında toplamaları İslam''ın Sufi davetçiler (Kadiriler-Ticaniler) eliyle daha fazla yayılmasına yol açtı. Bugün Güney Nijerya''da da çeşitli kabilelere mensup müslümanlar büyük bir azınlık halinde yaşıyor.

Prof. Ira M. Lapidus''un dikkat çektiği gibi 1930''larda ve 1940''larda tarikatler Nijerya''daki birçok farklı etnik ve mesleki grubun daha kucaklayıcı bir toplumla bütünleşmesine yardım etmişti.

Prof. Ali Mazrui 1940 ile 1950 yılları arasında Fransızların sömürgesi olan ülkelerde yıllık olarak müslüman olanların sayısını ortalama çeyrek milyon civarında olarak verir. 1931-1951 yılları arasında Afrika''da müslüman olanların sayısı 40 milyondan 80 milyona fırlamıştır. Aynı dönemde Batılı güçlerin parlak vaatlerine rağmen katoliklerin sayısı ise 5 milyondan 15 milyona çıkabilmişti.

1960''daki bağımsızlıktan sonra Kuzeyli müslüman elitler Güneydeki gayr-ı müslimlerle ittifak kurmaktan kaçınmadılar. Lakin 1960''ların sonlarına doğru İbo''lar''ın isyanları ülkeyi iç savaşa sürükledi ve maalesef kitlesel katliamlar yaşandı. “Biafra hareketi” olarak bilinen isyancıların arkasında Fransa ve İsrail vardı.

Kalabalık nüfusu ve petrol kaynaklarıyla Batı Afrika''nın en gelişmiş ülkesi olan Nijerya bu bölgede Fransa için bir rakip idi. Fransa, Nijerya''yı parçalayarak zayıflatma stratejisi çerçevesinde Biafra''ya gizlice silah desteği verdi. Yanı sıra Gabon ve Fildişi Kıyısı hükümetlerini de Biafra ile diplomatik ilişkiler kurmaya zorladı.

Fransa, Nijerya''nın Sahraaltında lider bir ülke olarak sivrilmemesi için ne gerekiyorsa yaptı. 1976''da “Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS)” projesini daha kurulma aşamasındayken engellemek için her türlü açık ve gizli girişimlerde bulundu ve bir ölçüde de muvaffak oldu.

Nijerya 1960''da bağımsızlığını kazandıktan sonra bir kaç askeri darbeye maruz kaldı. Soğuk savaş döneminin bitmesinden sonra küresel sistemde yaşanan dengesizlikler Sahraaltı Afrikası''nda büyük bir hareketliliğin başlamasına vesile oldu.

İngiltere şu an itibariyle Sahraaltı Afrikası''nda pek görünmüyor ama Fransa tam aksine hem kendi eski sömürgelerinde ve hem de eski İngiliz sömürgelerinde olağanüstü faaliyet içerisinde. Fildişi Kıyısı''ndan sonra Nijerya''da da benzer durum sözkonusu. Fildişi Kıyısı''nda müslümanlar ülkenin kuzeyinde çoğunluklar, Nijerya''da müslümanlar Kuzey''in neredeyse tamamını teşkil ediyorlar. Her iki ülkede de Güney bölgelerinde Hıristiyanlar çoğunlukta.

Şimdi de Nijerya''nın müslüman devlet başkanı Ömer Musa Ya''ardua''nın vefatının ardından yapılan seçimlerde Güneyli bir Hıristiyan olan Goodluck Jonathan kazandı. Jonathan, Ömer Musa''nın vefat etmesi üzerine devlet başkanlığına vekalet etmekteydi. Ne var ki 1983''de darbeyle iktidara gelen ve 1985''de bir başka darbeyle giden General Muhammed Buhari hile karıştırıldığı gerekçesiyle seçim sonuçlarını kabul etmediğini açıkladı. Ve Nijerya iç savaşın eşiğine geldi, yüzlerce insan hayatını kaybetti, camiler ve kiliseler ateşe verildi.

Müslümanların çoğunlukta olduğu bir ülkede Hıristiyan bir adayın Devlet Başkanlığı''na seçilmesi ne kadar mümkün olabilir? Eski Sokoto Halifeliği''nin merkezi olarak Kuzey Nijerya müslüman siyasi kimliğinde direnen bir bölge.

Ne yazık ki Nijerya''daki gelişmeleri de Batı medyasından takip edebiliyoruz.

Bu yüzden işin gerçeği hakkında doğru dürüst bilgi sahibi değiliz.

Seçimlere hile mi karıştı yoksa Güneyli Hıristiyan Başkan Jonathan, Kuzeyli müslüman siyasi rakibi General Buhari''den daha mı güven verici bulunmuş, bilemiyorum. Sahraaltı Afrikası''ndaki hareketliliğe dikkat çekmekten başka yapacak bir şey yok. Büyük fotoğrafa bakıp Nijerya''nın bu fotoğraf içindeki yerini tespit etmeye çalışıyorum. Elimden gelen, bu. Afrika''ya açılan Dışişlerimiz Nijerya''yı da muhakkak dikkatle takip ediyor ve gelişmeleri not ediyordur diye düşünüyorum.

Geçen hafta Moritanyalı stratejist ve entelektüel Dr. Muhammed Muhtar eş-Şankiti ile bir akşam yemeğinde buluştuk. Dr. Şankiti “Şii-Sünni ilişkileri” üzerine yoğunlaşmış bir düşünürümüz. Körfez ülkelerindeki siyasi gelişmelerle yakından ilgili ve mezhebi ihtilafların ulusal sorunlara dönüşmemesi konusunda özgün düşünceleri var.

Teksas Tech Üniversitesi''nde doktora programını tamamlayan Dr. Şankıti Katar''ın başkenti Doha''da Katar Eğitim ve Öğretim Kurumu''na bağlı “İslami Araştırmalar Fakültesi”nde araştırma koordinatörüdür. Uzmanlık alanı fıkıh ve siyaset olan Dr. Şankıiti, aynı zamanda iyi bir şair. Yazılarını Timetürk''ten takip edebilirsiniz. Dr. Şankıti''nin kimi kitapları Türkçeye de çevrilmişti.

Bir İstanbul aşığı olan Dr. Şankıti ile Kuzey Afrika, Sahraaltı Afrikası ve Türkiye ilişkileri hakkında konuştuk. Sahraaltı''nın simgesel müslüman liderleri El Hac Ömer''den Osman B. Fudi''ye, Muhtar el-Kunti''den Seyyid El-Kebir''e, Muhammed Bello''dan bölgenin kabile yapılarına kadar pek çok konuda söyleştik.

Sahraaltı Afrikası''nın sömürgecilik döneminde büyük kayıplar ve kırılmalar yaşadığını belirten Dr. Şankıti, bu dönemde Fransızların müslüman olmayan elitlerle işlerini yürüttüklerini ve sömürge sonrasında da bu elitler eliyle ekonomik ve siyasal çıkarlarını muhafaza etmeye çalıştıklarını kaydetti.

Mesela verdiği bilgilere göre halkının yüzde 90''ı müslüman olan Senegal''i 30 yıldan fazla Hıristiyan başkanlar yönetmiş. Fildişi Kıyısı''nda da durum pek farklı değildir.

Fransa''nın sömürgeleştirdiği ülkelerde kültürel hegemonya kurduğunu belirten Dr. Şankıti, Fransızların İslami kimliği bozmak için Sahraaltı''nda İslami eğitim müfredatını ortadan kaldırdıklarını ifade etti. Arapça''nın yerine Fransızca''nın geçirilmesi kültürel hegemonyanın araçlarından biri olmuş.

Prof. Ali Mazrui de Afrika''da yöneticilerin, sömürgecilerin dillerine hakimiyetleri gözönünde bulundurularak seçildiklerini kaydetmiş ve Afrika ülkelerinin çoğunda, uygun bir sömürgeci dili konuşulmaksızın siyasal alanda iletişimin sağlanmasının hemen hemen imkansız olduğunu belirtmişti 1980''lerde. Demek ki Sahraaltı''nın eski Fransız sömürgelerinde pek fazla bir şey değişmemiş.

Dr. Şankiti ile Fildişi Kıyısı''nda Fransa''nın müdahalesini de konuştuk. Fransa''nın Sahraaltı Afrikası''nda çok büyük ekonomik yatırımları olduğunu ve binlerce Fransız şirketinin bölgede faaliyet gösterdiğine dikkat çeken Dr. Şankıti “Fransa''nın ekonomik çıkarları ile Fildişi''nde istikrarlı bir hükümet kurulması fikri çakışıyor. Fildişi''nde istikrardan çıkarı var Fransa''nın çünkü” diyor. Alassane Uattara''nın işbaşına gelmesini desteklediğini de ifade ediyor ki ben de aynı görüşteyim. Fransa'' nın niyeti ne olursa olsun, Gbagbo''nun gitmesi ve Uattara''nın gelmesi bir hakkın teslim edilmesi.

Dr. Şankiti Türkiye''nin bölgede itibar sahibi bir ülke olarak zikredildiğini belirterek, başta Moritanya olmak üzere Sahraaltı Afrikası''yla ilişkilerini hem kültürel, hem ekonomik alanlarda daha da geliştirmesi gerektiğini kaydediyor. Eski sömürgecilerin Afrikalı yönetici elitleri eğittiğini ifade eden Dr. Şankiti, “Türkiye de üniversitelerini daha cazip şekilde Afrikalı öğrencilere açabilir” diyor.

Sohbetimize katılan bir başla Moritanyalı dostumuz ise Moritanya''da kaliteli balık olduğunu, balık işleme tesisleri kurularak ihraç edilebileceğini söyledi. Moritanya''nın elmas, uranyum ve altın gibi değerli madenlere sahip olduğunu belirten Moritanyalı dostumuz bakın ne diyor:

“Batılı şirketler, Rus ve Çinli şirketler harıl harıl maden ruhsatları almaya çalışıyorlar. Ülkemizin yeraltı haritalarını çıkardılar. Vakit geç olmadan Türkiye maden yatırımları için bu bölgelere girse iyi olur. Türkiye Moritanya''nın zenginleşmesine katkı sağlayacağı gibi kendisi de bu imkanlardan istifa eder.”

Türkiye, Sahraaltı Afrikası''nın Batı sahilindeki Moritanya ve orta kesimindeki Nijerya ile ilişkilerini daha fazla güçlendirmesi küresel sistemin adaletli biçimde yeniden inşasında önemli konseptler sağlar. Afrika büyük güçlerin kapışmasına sahne olan çok önemli bir kıtadır. Türk-Sahraaltı Afrika ilişkisi bu bakımdan asla ihmal edilemez.