TR
EN
AR
FR
RU
UR
AB'nin genişleme stratejisinin arka planı
Lüksemburg
zirvesinde çıkan kararları, bu kararların Türkiye ile ilgili boyutunu, Türkiye'nin tavrını ve bu tavrını Türkiye'nin stratejik yönelişi ve iç siyasi kültürü yapılanması ile ilgili sonuçlarını, her türlü hissilikten, son dönemlerde gittikçe tırmanan ideolojik ve sloganik söylemden bağımsız bir soğukkanlılık içinde değerlendirme zarureti vardır. Böyle bir değerlendirme, AB'nin uzun dönemli stratejik dönüşümü ve bu dönüşümün uluslararası ilişkiler tarihi içindeki yeri, Türkiye'nin medeniyet kimliği çerçevesinde stratejik yöneliş açmazları ve nihayet AB-Türkiye ilişkilerinin bu stratejik tercihlerin kesişim alanı içindeki seyri başlıklarından oluşan üç ana çerçevede yapılabilir. Son karar, birinci boyut açısından bakıldığında, hem uzun dönemli medeniyet dönüşümü, hem de kısa dönemli diplomatik rasyonalite açısından beklenen bir karardı. Uzun dönemli medeniyet dönüşümü açısından bakıldığında beklenen bir karardı, çünkü tarihi derinlik perspektifi içinde AB batı medeniyetinin yeni-gelenekçi tepkisi niteliğindedir. Medeniyetler hegemonik dönemlerinin sonlarına yaklaştıklarında ve değer-mekanizma uyumuna bağlı iç dengelerinde sarsıntı geçirmeye başladıklarında, evrensel ve kuşatıcı bir açılımdan çok kendi içlerine ve merkezi coğrafyalarına kapanma temayülü içine girerler. AB'nin aldığı son kararlar, Türkiye'nin tam üyelik müracaatı ile ilgili çok iyimser bir havanın sürdüğü 1989 yılında İSAV tarafından tertip edilen bir sempozyumda sunduğumuz tebliğde ileri sürdüğümüz bu görüşü teyit eder mahiyettedir.
Kültürel ve tarihi faktörler açısından farklı bir medeniyet havzasına ait olduğu düşünülen Türkiye'nin dışlanması böylesi bir yeni-gelenekçi tepkinin ürünüdür. Kendi kıtası içinde genişlediğini düşünen Avrupa aslında bu zihniyetle kendi içine kapanmakta ve Kutsal Roma-Germen imparatorluğunun tepkilerini gösterir bir tavır sergilemektedir.
Avrupa tarihi incelendiğinde, Roma imparatorluğunun mirası ile ilgili gizli bir diyalektiğini işlediğini ve Avrupa-içi diplomasi-savaş ikilimenin bu diyalektik içinde gerçekleştiği görülebilir. Şarlman'ın Kutsal Roma Germen imparatorluğunu, üç varis arasında paylaştıran 843 tarihli Verdun anlaşması ile ortaya çıkan sınırlar bugünkü Fransa ve Almanya'nın tabii alanları ve problem bölgeleri ile hemen hemen birebir uyuşmaktadır. Kutsal Roma Germen imparatorluğu, bu bölünmeden sonra ilk defa Habsburg hanedanlığının hanedanlar arası evliliklere dayanan diplomasisi ile birleştirilmiş, bu birleşme karşısında oluşan protestan koalisyonun ortaya çıkardığı hesaplaşma 1648 Westphalia sistemi ile noktalanan Otuz Yıl savaşlarına yol açmış ve Kutsal Roma-Germen mirasi tekrar bölünmüştür. Daha sonra Napolyon ayni mirası bütünleştirmiş; ona karşı oluşan koalisyon sonucunda da Avrupa-içi bölünmüşlüğü yansıtan Viyana Kongresi sistemi ve güçler dengesi doğmuştur. Ayni mirası Almanya etrafında toparlamaya çalışan Bismark ve II. Wİlhelm'in stratejileri I. Dünya Savaşı'na, Hitler'in çabası II. Dünya Savaşı'na yol açmıştır.
AB, bu mirasın askeri araçlarla değil ekonomik ve siyasi araçlarla tekrar toparlanma çabasından başka bir şey değildir. Bundan sonraki süreçte birliğe katılması düşünülen ülkeler arasındaki ayrım bile bu mantığı yansıtmaktadır, ilk beşi oluşturan ülkelerin dördü (Macaristan, Polonya, Slovenya, Çek Cumhuriyeti) bu mirasın tabii yayılım alanı içindedir ve bu katılımlara birlikte Kutsal Roma-Germen mirası tekrar toparlanmış olacaktır, ikinci beş ülke içine girenler ise ya Bizans-Slav, ya da Osmanlı etki alanı içinde kalmış bulunan Doğu'yu kapsayan ülkelerdir ve belki de birleşme süreçleri bu açıdan biraz daha sancılı olmaya adaydır.
Ancak bu genişlemenin Avrupa-içi diplomasi oyununu tümüyle devre dışı bırakarak kalıcı bir bütünleşme ve barışı sağlayacağını düşünmek yanıltıcı olacaktır. Yine tarihin bize öğrettiği bir ders vardır ki, Avrupa-içi her bütünleşme çabası kendi içinden karşı güçlerini çıkarmakta ve iç hegemonik çatışma zamanla son derece yıkıcı savaşlara dönüşebilmektedir, İngiltere'nin Avrupa-içi derinleşme çabalarına gösterdiği direnç, Fransa'nın dil milliyetçiliği ve uluslararası ilişkilerde bağımsız güç alanı oluşturma çabaları, Almanya'nın yine daha önceki yazılarımızda ele aldığımız stratejik opsiyon farklılaşması muhtemel bir iç hesaplaşmanın nüvesi olabilecek ölçekte etkenlerdir. Ayrıca Slovenya dışında kalan eski Yugoslavya bakiyesi alan da hala ortak bir çözüme ulaşılamamış problem konularından biridir. Avrupa diplomasisinin iç zaafının Bosna konusunda nasıl bir anda bütün haşmetiyle tecessüm ettiği gözlerden ırak tutulmamalıdır.
Özetle karşımızda tek bir batı olmadığı gibi, her zaman tek bir Avrupa da olmayacaktır. Bütün bütünleşme çabalarına rağmen, karşımızda her zaman iç çelişkilere ve çıkar çatışmalarına yol açabilecek güçlü ulusal stratejilerin de yer aldığı bir Avrupa diplomasi geleneği vardır.
Bu geleneğe kendi üslubu ile cevap vermek, ancak ve ancak, tarihi ve coğrafi derinliği haiz tutarlı bir stratejiyi soğukkanlılığı kaybetmeden devreye sokabilmek ile mümkündür. Levanten hayat tarzını çağdaşlaşmak olarak gören ve Avrupa ile ilişkileri bu çerçeveye oturtan ideolojik ve sloganik batıcılığın sergilediği Avrupa'ya mahkumiyeti yansıtan deklaratif tavrın diplomatik rasyonalitede karşılığının olmadığı ortaya çıkmıştır.
Ancak, alternatif bir dış politika stratejisinin altyapısını hazırlamadan tepkici bir tavır sergilemenin doğurabileceği sonuçlar da öncekinden pek farklı olmayacaktır. Bugünkü hükümetin Avrupa'yı net bir karar zorlayan tavrı doğru olmakla birlikte eksiktir, çünkü alternatif bir dış politika vizyonu ihtiva etmemekte ve son derece tepkici bir hissiliği yansıtmaktadır. Türkiye'nin dış politikadaki tıkanmasının kaynağı Türkiye'yi mümkün olduğu kadar uzun süre beklemeye alarak AB'nin çıkarlarını rasyonel bir şekilde kollayan son karar değil, Türkiye'nin stratejik vizyon yetersizliğidir ki, bu da tartışmanın ikinci boyutuna girmektedir. Bunu da bir başka yazı çerçevesinde ele alalım.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.