TR
EN
AR
FR
RU
UR
Benmerkezci yanılsama
Geçtiğimiz
hafta Georgetown Üniversitesi İslam-Hristiyan Diyalog Merkezi ile İslamabad İslami Araştırmalar Merkezi'nin birlikte tertipledikleri "Batı'nın İslam Algılaması, Müslümanların Batı Algılaması" başlıklı bir uluslararası seminer için İslamabad'da idik. Semineri tertip edenlerin temel gayesi, İslam dünyasından ve Batı'dan farklı yelpazedeki ilim adamı, araştırmacı ve gazetecileri biraraya getirerek bu iki medeniyetin bir diğerini anlayış biçimlerini sorgulamak ve önyargılardan uzak bir iletişim zemini kurmak idi. İkbal'den Jung'a, misyonerlerden İslam tebliğcilerine, sekularizmden yeni-sömürgeciliğe kadar bir çok kişi, gelenek ve kurum karşılıklı algılayış biçimleri açısından ele alındı. Aralarında lovanne Haddad, John Esposito, Jane Smith, Tamarra Sonn, Mümtaz Ahmed, Zafar ishak Ansari, Veli Nasr, ismail Nevvab, Abdullah Ahsan, Ahmed Abşar, İrfan Surush gibi İslam dünyasından ve Batı'dan ilim adamlarının da bulunduğu yaklaşık yirmi tebliğin sunulduğu seminer değişik dini grup liderlerinin ve diplomatik temsilcilerin gözlemci olarak katıldıkları karşılıklı tartışmalara dayalı kapalı devre atelye çalışması şeklinde geçti.
Biz de bu seminere ana konunun esasını sorgulayan bir tebliğ ile katıldık. Tebliğin anafikri bugünkü yanlış algılamaların ve uluslararası sistemdeki kutuplaşmaların temelinde "öteki"nin yanlış algılanmasının değil, herkesin kendi medeniyet ben-idrakini yorumlayış biçiminin yattığı idi. Yani kendimizi nasıl algıladığımız sorusu başkasını nasıl algıladığımız sorusundan daha önceliklidir, çünkü öznenin kendisini algılayış biçimi nesneyi algılayış biçiminden önce gelir. Medeniyet prototiplerinin kendilerini nasıl algıladıkları anlaşılmaksızın başkalarını nasıl algıladıkları anlaşılamaz.
Bugün felsefi ve siyasi alanda bir bunalım ve kutuplaşma yaşanıyorsa bunun temel sebebi batılıların diğerlerini nasıl algıladıklarından çok, kendilerini nasıl algıladıkları ile ilgilidir. Mekan ve zamanın merkezine kendini yerleştiren benmerkezci bir medeniyet idraki ciddi bir iç sorgulama geçirmedikçe, "ötekilerle ilgili yanılgılarını düzeltebilmesi de, gerçek anlamda çoğulcu bir anlayışı benimseyebilmesi de mümkün değildir. Kendi medeniyet prototipini tarihin sonunu getirebilecek güçte özel misyona sahip bir üstün insan imajı ile tanımlamak, tabii bir şekilde, kendini düzenin teminatı, diğer medeniyet unsurlarını ise kaosun müsebibi olarak görmeyi, beraberinde getirmektedir. Toynbee'nin benmerkezci yanılsama olarak adlandırdığı bu algılayış biçimi sömürgeci zihniyetin en tipik temsilcisi olan Rudyard Kipling'in "Beyaz Adam'ın Misyonu" anlayışından yeni-sömürgeci Huntington'un "Batı ve Diğerleri" tasnifine kadar uzanan bir zihniyetin ürünüdür, İslam ile ilgili bilgi ve tavırlar bu zihniyetin süzgecinden geçerek şekillenmektedir. Dolayısıyla bu zihniyet sorgulanmaksızın sürdürülecek diyalog çabaları ve İslam ile ilgili müsbet bir intiba uyandırmaya yönelik gayretler sonuçsuz kalacaktır.
İslam dünyasının ben-idrakinde de uluslararası sistem içindeki konumdan ve dışlamadan kaynaklanan bir yanlış zihniyet ekseni oluşmaktadır. Zaman ve mekan tasavvuru açısından batının aksine teorik olarak daha içşelleştirici ve eşitlikçi bir zihniyet öngören İslam inancı ve İslam medeniyetinin tarihi çoğulcu özelliğinden kaynaklanan kuşatıcı ve güçlü medeniyet ben-idraki, sömürge döneminin tepkici etkisinden kendini kurtarabilmiş değildir. Bağımsızlık hareketlerini motive etmesi açısından, sömürge döneminde gerekli olan bu tepkici nitelik, bugün, diğer medeniyet unsurlarına açılmada önemli bir ayakbağı olmaktadır, İslam medeniyeti de kendi ben-idrakini tepkici sömürgeci dönemin tesirinden kurtararak yeniden kurmak zorundadır. Batı medeniyeti benmerkezci yanılsamadan, İslam medeniyeti de kendine güvensizliği yansıtan tepkici sömürge birikiminden kurtulmadıkça "öteki"nin dünyasına gerçek anlamıyla nüfuz edemez. Özetle aktardığımız bu tebliğ ile medeniyetlerin birbirlerini anlayabilmek için yüzeysel, kimi zaman da hipokratik, bir çaba içine girmektense, kendi idraklerini sorgulayan bir iç muhasebe dönemine girmeleri gerektiğini vurgulamaya çalıştık.
Medeniyetler arasında yaşanan bu zihniyet probleminin küçük bir misali de Türkiye'nin iç çelişkilerinde kendini göstermektedir. Kendini Türkiye'nin merkezinde gören ve mekan-zaman parametrelerini sadece kendisinin belirleyebileceğini düşünen benmerkezci elitist bir zihniyet, diğer bütün toplumsal unsurları kendisinin belirleyeceği çerçevenin sıradan nesneleri olarak görmektedir. Buna mukabil sömürge unsurları gibi sürekli olarak dışlanmışlığı yaşayan toplum kesimleri de, tepkisel bir konuma itilmekte ve kendi ben-idraklerini vakur bir şekilde yeniden kurabilme cehdinde yetersiz kalmaktadırlar. Bu zihniyet bunalımı aşılmaksızın gerçek anlamda bir diyalog zemini kurmak ve toplumsal mayayı bütünleştirici yönde harekete geçirebilmek çok güçtür. Bunun için her şeyden önce meşruiyyeti kendisinden menkul kulelerden, kendi halkını şekillendirmek iddiasını taşıyan bürokratik zihniyetin, kendini, halkın bir parçası olarak görmeye hazır olması gerekmektedir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.