TR
EN
AR
FR
RU
UR
Karadeniz'e yeni misyon
SOĞUK
savaş sonrası dönem Türkiye'nin deniz ve su yolları politikasını yeni bir stratejik eksene oturtulmasını gerektiren bir konjonktür doğurmuştur. Türkiye artık çevresindeki deniz havzalarını ve su yollarını bloklararası rekabetin yönlendirdiği birbirinden kopuk problem alanları olarak göremez. Türkiye'nin bu alanları kendi stratejik tercihleri doğrultusunda koordineli bir tarzda yeniden değerlendirmesi kaçınılmaz bir zaruret halini almıştır. Mesela sadece Hazar petrollerinin nakli meselesi bile Karadeniz, Boğazlar, Ege, Doğu Akdeniz ve Basra Körfezi politikalarının kesiştiği bir alanda oluşmaktadır. Bunun için bu bölgelerde yapılan hamlelerin tümü karşı hamleleri beraberinde getirmektedir. Mesela Türkiye'nin Boğazlar'daki geçişi düzenlemek suretiyle yaptığı bir hamle Rusya-Bulgaristan ve Yunanistan arasında bir işbirliği cephesi oluşturmakta ve Ege'deki Yunan denetiminin Bulgaristan üzerinden Ege'ye aktarılacak boru hattı projesi ile devreye girmekte; İsrail faktörü ile Türkiye-İran ilişkilerinin gerginleşmesi Hazar, Basra hattında yeni dengeler ortaya çıkarmaktadır. Soğuk savaş döneminin bloklararası rekabete ve NATO yükümlülüklerine ayarlı konjonktürün yerini anlık tepkilerin stratejik sonuçlar doğurduğu dinamik bir süreç almış bulunmaktadır. Bu dinamik konjonktürde anlık tepkilerdeki ufak hatalar bile uzun dönemli stratejilerde büyük sapmalar meydana getirebilir. Bunun için de savunma tepkili soğuk savaş şartlanmaları terkedilerek aktif ve atak bir tavır sergilenmelidir. Deniz havzalarının stratejik değerlendirmesi bu açıdan yeniden gözden geçirilmek zorundadır.
Sovyet sonrası Karadeniz
SSCB
'nin dağılmasından sonra Türkiye Karadeniz'in bütün güney hattını tutan ve bu denize en uzun kıyısı olan ülke durumundadır. Türkiye artık Karadeniz'i savunma stratejisinin bir parçası olarak sadece Boğazlar'la dünyaya açılan, dolayısıyla da kuzey komşuya karşı bir koz olarak kullanılabilen bir deniz sahası olarak görmekten kurtulmalıdır. Aksine atak bir politika ile Karadeniz Türkiye'nin bir taraftan Doğu ve Kuzey Avrupa'ya diğer taraftan Kafkaslar ve Orta-Asya'ya açılmasını sağlayacak bir deniz yolu olarak görülmeli ve bu doğrultuda bir alt yapı çalışmasına gidilmelidir. Karadeniz İşbirliği Örgütü doğrultusunda başlamış olan çalışmaların rasyonel bir ekonomik işbirliği ve siyasi güvenlik çerçevesi oluşturmaktan çok, sadece Türkiye'nin AT'ye karşı bir kozu olarak telakki edilmesi ve çok ihtiraslı bir kapsamı öngörmesi dolayısıyla istenilen neticelere ulaşmamıştır. Bunun yerine daha dar kapsamlı fakat daha etkin projeler geliştirilmek zorundadır. Askeri alan dışında Karadeniz'in alternatifleri
TÜRKİYE
'nin Karadeniz ile ilgili stratejisi sadece askeri alanla kalamaz. Bu havza özellikle ekonomik açılım için etkin bir tarzda kullanılmalıdır. Bu sebeple bu havzayı iç steplere bağlayan su yollarının ekonomik açıdan değerlendirilmesi yapılarak sınır ötesi deniz ulaşımı konusunda teşvik edici tedbirler alınmalı, bu su yollarındaki ulaşıma elverişli projeler geliştirilmelidir. Osmanlı Devleti'nin son döneminde bile büyük bir ulaşım ağına sahip olan Köstence-Trabzon hattı mümkün olduğu ölçüde Dinyeper, Dinyester, Volga ve Don ırmaklarının çıkış noktalan ile de irtibatlandırılarak Doğu Karadeniz bölgesi Doğu Avrupa ve Asya steplerini Ortadoğu ve Hint Okyanusu'na bağlayacak bir ulaşım hattının pilot alanı haline getirilmelidir. Bu hat ECO projeleri ile desteklenerek dinamik Doğu Asya ekonomik havzasını Doğu ve Orta Avrupa'ya bağlayan en kısa ve ekonomik ulaşım ağı Türkiye üzerinden sağlanmalıdır. Bunun için de bir yandan Karadeniz'in kuzeyindeki ülkelerle ikili ilişkiler geliştirilirken diğer yandan ECO mekanizmaları daha etkin bir tarzda işletilerek Türkiye-İran-Pakistan bağlantısı güçlendirilmelidir. Böylesi bir yeni ulaşım ağının ortaya çıkışı GAP'taki üretim patlamasının alternatif dünya pazarlarına sunulmasını ve Doğu Anadolu'daki ekonomik tıkanmanın aşılmasını da sağlayacaktır. Türkiye sadece bir Ege ülkesi değildir
BALKANLAR
Yunanistan için yeni bir deniz stratejisi
EGE'de
Türkiye'nin hayat alanını daraltan cari statükoyu bile yeterli görmeyerek daha da yayılma politikası izleyen Yunanistan ile olan gerginlikler genel bir deniz stratejisi çerçevesinde yeniden değerlendirilmek zorundadır. Bunun da en önemli aracı Türkiye'nin Ege'deki uluslararası alanları daha etkin bir şekilde kullanacak güçlü bir ticaret filosuna sahip olmasıdır. Yunanistan'ın bu konuda üstünlüğü sadece Ege'deki denetim alanının genişliğinden değil sahip olduğu deniz taşıma kapasitesindendir.EGE'de
Karadeniz ve Ege'den açık denizlere
BİR
Türkiye'nin bölgesel ve global etkinliğini kıtasal etkinliğe dönüştürebilecek diğer iki önemli deniz havzası ise Körfez ve Hazar denizidir. Türkiye'nin dünyanın en önemli enerji kaynaklarına sahip olan Körfez'e bu kadar yakın olmakla birlikte bölge üzerinde bu derece etkisiz olması dış politika geçmişinin evn önemli zaaflarından birisidir. İdeolojik temelli Ortadoğu'ya sırtını dönme politikası Türkiye'nin seksenli yıllara kadar bu bölgenin zengin kaynaklarından uzak kalmasına yol açmıştır. Türkiye hala Körfezle ilgili meselelerde ancak ve ancak incirlik hava üssünün menzil sahası kadar ilgili olabilmektedir. Ne Körfeze kıyı ülkeler Türkiye'yi önemimi bir bölge gücü olarak görmekte ne de global güç odaklan Türkiye'ye müzakere tarafı olarak yaklaşmaktadırlar. Son Ortadoğu barış sürecinde Türkiye'nin açık bir şekilde devre dışı bırakılması da aslında büyük güçlerin Türkiye'yi Ortadoğu'nun zengin jeoekonomik kaynaklarıdan uzakta Avrupa kapılarında bekletilen ve gerektiğinde sığaya çekilen edilgen bir ülke statüsünde tutmak istediğini açık bir tarzda ortaya koymuştur.
Türkiye-Basra Körfezi ve Doğu Akdeniz bağlantısı
TÜRKİYE
seksenli yıllardaki ekonomik patlamasını Ortadoğu ve Körfez bölgesi ile kurduğu akılcı ilişki biçimi sayesinde sağlamıştır. Bu anlamda Kerkük- Yumurtalık petrol boru hattının sağladığı avantajlar unutulmamalıdır. Bunun için de Basra Körfezi ile Doğu Akdeniz bağlantısının Türkiye üzerinden gerçekleşmesi vazgeçilemeyecek bir stratejik öncelik olarak devrede tutulmalıdır. Türkiye'nin soğuk savaş sonrası dönemde yaptığı en önemli stratejik hatalardan birisi bu bağlantı hattının devre dışı tutulmuş olmasıdır. Unutulmamalıdır ki, Bağdat vilayeti Osmanlı Devleti'nin Asya'daki etkinliğinin anahtarı durumundaydı. Türkiye açısından da durum pek farklı değildir. Fırat-Dicle su yollan ile Mezopotamya havzasının kuzeyinde bulunan bir ülkenin bu havzanın denize açılım noktalan ile ilgisiz kalması düşünülemez. Bu ilgi çevre ülkeleri tedirgin edebilecek askeri ittifak arayışlarından çok ortak güvenlik sistemi anlayışına dayanan ekonomik bağlantılarla sağlanabilir. Helsinki Güvenlik İşbirliği çerçevesi ile Avrupa'daki ekonomik işbirliği arasında kurulan korelasyon bölgenin ortak güvenlik anlayışı ile jeo-ekonomik kaynaklannın kullanılması arasında kurulmalı ve bu uyumun öncülüğünün Türkiye yapmalıdır.Hazar Denizi ve Türkiye'nin Orta Asya politikası
HAZAR
Denizi ise Türkiye'nin Orta-Asya'ya açılmasındaki kilit deniz havzasıdır. Azerbaycan, Kazakistan Özbekistan ve Türkmenistan arasında Hazar Denizi konusunda Rusya karşısında gerçekleştirilecek bir işbirliği Türkiye'nin Orta Asya politikasının temel esaslarından biri olmak zorundadır. Türkiye'nin Kafkaslar Hazar-Orta Asya bağlantı politikası üç temel taktik prensipten hareket etmek durumundadır. Kuzey Kafkas Cumhuriyetleri'nin Rusya Federasyonu içindeki statülerinin kademeli bir şekilde güçlendirilerek Hazar-Karadeniz bağlantısının bu cumhuriyetler üzerinden gerçekleşmesini temin etmek, İran ile ideolojik söylemle gölgelenmek istenen ilişkilerin dinamik ve rasyonel bir ekonomik işbirliği çerçevesinde sağlamlaştınlarak Rusya 'nin Orta-Asya ve Kafkaslar üzerindeki etkisini dengelemek ve Orta Asya ülkeleri arasındaki her türlü işbirliğini teşvik etmek. Bu hedeflerin kısa dönemli problemlerle gözardı edilmesi Sovyet İmparatorluğu'nun Rusya İmparatorluğu şeklinde geri dönüşüne zemin hazırlayarak Türkiye'yi Hazar Denizi havzasıdan uzaklaştıracaktır. HAZAR
Türkiye'nin Hazar Denizi havzasına doğrudan müdahil olması zordur. Ancak bu havza üzerindeki etkinlik bu havzayı diğer deniz havzalarına bağlayacak ulaşım hatları üzerindeki etki ile sağlanabilir. Bir başka yazımızda da değidiğimiz gibi deniz bağlantısından yoksun olan Orta Asya ülkelerinin Soğuk Savaş sonrası dönemde dünyaya açılması için dört alternatifleri bulunmaktaydı. Birincisi Hazar Denizi'nin kuzeyinden Rusya aracılığıyla Avrupa ve Atlantik'e, ikincisi doğudan Çin aracılığıyla Pasifığe, üçüncüsü güneyde Afganistan üzerinden Hindistan ve Pakistan aracılığıyla Hint Okyanusu'na, dördüncüsü ise Hazar Denizi'nin güneyinden İran ve Türkiye aracılığıyla Akdeniz'e. Bu yollar açısından değerlendirildiğinde Batı'ya açılım konusunda Türkiye, Iran ve Rusya arasında ciddi bir rekabet yaşandı. Ara yollar olarak gündemde tutulan Hazar denizi üzerinden Kafkaslar-Karadeniz bağlantısı Türk-Rus ilişkilerinde, İran üzerinden Basra bağlantısı Türk-İran ilişkilerinde bir rekabet ortamı oluşturdu
.
İran ve Rusya ile ortak projeler
TÜRKİYE
'nin böylesi bir konjuntürde sahip olduğu en önemli avantaj bu açılımın güney ve kuzey kanadım tutan İran ve Rusya ile aynı anda ortak projeler geliştirebilecek bir konumda olmasıydı. Fakat bu potansiyel avantajın esnek ve dinamik bir diplomasi ile desteklenememesi sonucunda son yıllarda bu konuda ciddi bir zemin kayması yaşanmıştır. Türkiye bölgeye sistemik güçlerin temsilcisi olarak giren ülke imajı ile hem Rusya hem de İran ile ilişkilerinde dengesizlikler yaşamıştır. Bu durum aslında çıkarları tamamen çatışan İran ve Rusya'nın konjonktürel alanlarda yakınlaşması sonucunu doğurmuştur. Bu da zamanla Türkiye'nin Hazar havzası üzerindeki etkisini zayıflatmış ve Gürcistan hattı gibi bu iki büyük ülkeyi de dışlayan marjinal görünümlü projelere sanlmak zorunda bırakmıştır. Böylece Türkiye Orta Asya'yı Avrupa, . Akdeniz ve Orta Doğu'ya bağlayacak kuzey ve güney hatünın kilit batı düğümü olmaktan çıkmıştır. Türkiye bu politikasını süratle gözden geçirerek Hazar Denizi havzasını Karadeniz ve Doğu Akdeniz ile irtibatlandıracak ortak projelere yönelmek zorundadır. İran ve Rusya ile ortak projeler
TÜRKİYE
Özetle Türkiye'nin Balkanlar Kafkasya-Kuzey Ortadoğu yakın kara havzası ile de Orta Asya-Doğu Avrupa-Kuzey Afrika yakın kıta havzalan ile de sağlıklı ilişkiler kurabilmesinin en öncelikli şartı uzun dönemli ve korodineli bir deniz stratejisi oluşturmasıdır. Bu stratejinin siyasi, ekonomik ve askeri boyutlan birbirlerini destekleyici unsurlar olarak devreye sokulmalı; bölgesel ittifak ve entegrasyon faaliyetleri bu çerçevede değerlendirilmelidir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.