TR
EN
AR
FR
RU
UR
Tek tip insan ve aydın prototipi
GEÇEN
yazımızda tek tip insan yetiştirme projesinin vasat kültür zemini oluşturma ve kültür aidiyeti açısından doğurabileceği sakıncalar üzerinde durmuştuk. Bugün ise bu projenin bilginin sistemleştirilmesi ve sosyalleşmesi konularında öncülük üstlenen ilmi önderlik modeli ya da başka bir deyişle bir aydın prototipi oluşturma konusunda yol açacağı kaçınılmaz zaafları ele almaya çalışacağız. Her medeniyetin temel kurucu ve sürükleyici unsuru o medeniyetin kendine özgü bilgi sistemleştirmesini gerçekleştiren ilmi önderlik modelidir. Bilginin kaynağı, meşruiyyeti, nakli, tasnifi, sistemleştirilmesi ve kurumsallaştırılması konularında yeni ve özgün bir çığır açan bu öncüler aynı zamanda o medeniyetin temel parametrelerini belirlerler. Karşılaşılan diğer medeniyet unsurlarını, tecrit (dışlama) ve tezkiye (içselleştirme) yöntemleri ile ayrıştırarak medeniyetin sağlıklı ve tutarlı bir zeminde gelişmesini sağlayan bu ilmi önderlik prototipleri ayni zamanda siyasi, ekonomik ve sosyal öncülüklerin meşruiyyet zeminini dokur.
Bu ilmi önderlik modeli kendini değişen dinamik tarihi şartlara uyarlayabildiği ölçüde atılımcı bir nitelik kazanır ve medeniyetin, karşı karşıya kaldığı hesaplaşmaları, sıçrama, kaynaşma ya da sentezlerle aşmasını sağlar. Bu önderliğin yeni hesaplaşmaları aşamaması, kendini yenileyememesi durumlarında ise önce bir durağanlık sonra da inisiyatif kaybı ile beraber ortaya çıkan bir fonksiyon yetersizliği kendini gösterir.
İslam medeniyetinin bilgi temellendirmesi açısından kurucu unsuru olan alım prototipi, Hz. Peygamberle birlikte yaşanan dünya görüşü yenilenmesinin başka medeniyet havzaları ile hesaplaşması sürecinde ortaya çıkmış ve gerek bilginin yeniden sistemleştirilmesi, gerekse farklı insan grupları tarafından sosyalleşmesi ve elde ettiği sosyal statü açısından tamamıyla kendine özgü bir nitelik kazanmıştır. Bu alim prototipi kültür tarihi açısından bakıldığında daha önceki medeniyet havzalarının prototiplerinden -mesela Yunan sofistlerinden, Hindu Brahmanları'ndan ve Hıristiyan rahiplerinden- tamamıyla farklıdır.
Bu ilmi önderlik İslam medeniyetinin İran, Bizans, Kuzey Afrika, ispanya, Hindistan, Orta Asya ve Uzakdoğu gibi farklı medeniyet havzaları ile kimi zaman kaynaşarak, kimi zaman kül türel alış verişte bulunarak, kimi zaman da hesaplaşarak yeni ve kapsamlı sistemleştirmeler oluşturmuş ve bu yolla siyası hakimiyete ve iktisadi etkinliğe altyapı sağlamıştır, İslam medeniyetinin son üstün sentezi olan Osmanlı alt-medeniyet birikimi bu geniş ölçekli birikim üzerinde yükselmiştir, İslami medeniyet unsurlarının farklı yönlerini başarılı bir sentezle içselleştiren Osmanlı kültür havzası, aynı zamanda Bizans, Iran, Doğu Avrupa ve Turani unsurların da İslam medeniyetinin içinde belli bir tecrit-tezkiye yöntemiyle yer almasına zemin hazırlamıştır. Osmanlı'nın uzun dönemli siyasi hakimiyeti bu içselleştirici kapsamlılık üzerinde yükselmiştir. Osmanlı sultanlarının halife, padişah, hakan ve kayzer gibi farklı medeniyetlere ait siyasi önderlik tanımlamalarını kullanmalarının temel sebebi de bu kapsayıcılığa işarettir.
Osmanlı kültür havzasının Batı medeniyeti ile hesaplaşmasındaki en önemli zaaf da bu ilmi önderlik prototipinde yaşanmıştır. Ulaşılan siyasi istikrar ve hakimiyet ile durağanlaşmaya başlayan ilmi hayat ve kendini tekrara yönelen alim prototipi dinamik unsurlarla Osmanlı üzerinde etki kurmaya başlayan Batı medeniyeti ile hesaplaşmayı sağlıklı bir zeminde gerçekleştirecek bir atılım yapamamıştır. Medresenin yaşadığı bunalımı son derece yerinde gözlemlerle tesbit eden Ahmet Cevdet Paşa gibi gerçekten güçlü donanıma sahip alimlerin çabaları da bu zaafın giderilmesine yetmemiştir.
İlmiyye sınıfının bu zaafı kalemiyye yanı bürokrasi kökenli paralel bir aydın prototipinin ortaya çıkışına zemin hazırlamış ve 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gittikçe birbirine yabancılaşan iki farklı ilmi önderlik prototipi kültürel etkinlik yarışı içine girmişlerdir. Önce münevver daha sonra da aydın olarak nitelenen ve III. Fransız Cumhuriyeti'nin dogmatik pozitivizminden ve jakoben yöntemli sekularizminden beslenen bu aydın geleneği Osmanlıdaki gerilemeyi radikal ama sathı yöntemlerle aşmaya çalışmıştır. Hesaplaşılan Batı medeniyetinin unsurlarına nüfuz edemediği için atılımcı olamayan medrese alimi ile Avrupa'da gördüğü her yeni fikri mutlak bir doğruluk ölçüsü ile benimseyen ve kendi medeniyet unsurlarına yabancılaşan yeni aydın tipi arasındaki uçurum zamanla din ve bilim, gelenek ile modernleşme arasında kategorik bir ayrım yapılması sonucunu doğurmuştur, ilmi önderlik prototipinde yaşanan çatlama hızlandıkça toplumun bütün kesimleri ikili bir bölünme ile karşı karşıya kalmıştır.
Özellikle tek parti döneminde benimsenen kültür politikaları yeni aydın prototipinin mutlak hakimiyetini sağlamışsa da, güçlü bir medeniyet açılımını sağlayacak özgüveni ve atılım gücünü temin edememiştir. Aksine kendi kültürel kökenleri ile yabancılaşan aydın dogmatizmi hem medeniyet aidiyeti anlamında bir kimlik bunalımı doğurmuş hem de gerek içerde gerekse evrensel alanda özgün ve saygın bir birikim sağlayamamıştır, içerde yaşanan sosyal statü sıkıntısı dışarda yaşanan kimlik bunalım ile birleşince son dönem kültür tarihimiz, istikrarsız iniş çıkışların hakim olduğu bir bunalım dönemi olmuştur. İHL projesinin toplum tarafından hızla benimsenmesinin temel sebebi aslında alim ve aydın prototipleri arasında yaşanan ve kaçınılmaz bir şekilde din-bilim çatışmasına yönelen kategorik farklılaşmanın önüne geçme çabası olmasıdır. Halk, kendi gibi düşünen, kendi gibi inanan ve yaşayan ama aynı zamanda her türlü evrensel hesaplaşmayı da göğüsleyebilecek yeni bir alim-aydın prototipi oluşturabileceği ümidiyle İHL'ye sahip çıkmış ve onu seküler aydın dogmatizmine alternatif bir eğitim aracı olarak görmüştür. İHL'nin bu konuda sağladığı başarı ciddi bir otokritik ile tartışılmalıdır: ancak bu tartışma böylesi bir arayışın varlığını ortadan kaldırmaz.
Tek tip insan projesi bu anlamda tek kaynaktan beslendiği için çok yönlü medeniyet hesaplaşmasını yorumlamaktan aciz kalacak yeni bir aydın monizmini öngörmektedir. Gazzali'yi bilmeden Descartes'i tanıması, Kınalızade'yı anlamadan Makyevelli'yi özümsemesi, Ahmet Cevdet'i okumadan Hegel'i içselleştirmesi beklenen bu aydın tipi her şey olabilir ama asla yeni ve özgün bir medeniyet arayışının ve sentezinin öncüsü olamaz. Böylesi tek kanatlı bir aydın ilmin ve geleceğin engin ufuklarına uçamayacağı gibi, ne kendi toplumunda meşruiyyet, ne de dışarda itibar ve kimlik sahibi olabilecektir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.