TR
EN
AR
FR
RU
UR
Türkiye'de siyasi kültür
24 Aralık seçimlerinin neticeleri siyasi sistemin üç önemli sacayağını oluşturan siyasi kimlik, siyasi kültür ve siyasi kurumlar arasındaki ilişkiler açısından önemli yöneliş değişikliklerini yansıtmaktadır. Bu seçimlerin partiler arasında ortaya koyduğu denge tablosu siyasi sistem açısından tipik bir kaotik yapı göstergesidir. Bu tür kaotik yapılar uzun dönemli ciddi dönüşümler yaşayan toplumların kısa dönemli siyasi iniş çıkışlarında kendini gösterir. Türkiye'de gittikçe daha karmaşık özellikler taşıyan siyasi kültürün kendine has özellikleri de bu dönüşümleri ortaya çıkaran gerilim alanı içinde anlam kazanmaktadır.
O zaman sormamız gereken soru Türkiye'nin siyasi kültürünü diğer toplumlardan farklılaştıran temel unsur nedir sorusudur. Bu soruya vereceğimiz cevap hem geçmiş birikimimizi daha anlamlı bir çerçeveye oturtmamızı, hem cari siyasi kültür ve sistem problemlerimizi daha sağlıklı bir zeminde tartışmamızı, hem de gelecek ile ilgili projeksiyonları daha uzun dönemli perspektiflerde değerlendirmemizi sağlayacaktır.
24 Aralık seçimlerindeki kaotik tabloyu ortaya koyan siyasal kültür Türkiye'yi siyasi sistem farklılaşmaları gösteren bütün ülke gruplarından ayıran özgün bir nitelik arzetmektedir. Türkiye'de siyasi kültürün taşıdığı dinamik karakter Batı Avrupa ve Amerika toplumlarının siyasi kültürlerinden önemli ölçüde ayrılmaktadır. Hakim medeniyetin siyasi birimlerini oluşturan bu ülkeler daha az çeşitli ve daha istikrarlı siyasi kültürlere sahiptir. Kısa dönemde kesin bir avantaj gibi görülen bu olgu uzun dönemde bu toplumların karşılaşacakları bunalım dönemlerindeki alternatif arayışlarını daraltabilir. Batı ülkeleri ile Türkiye arasında siyasi kültür dinamizmi ve istikrar açısından ortaya çıkan bu fark 16. yüzyılda üç kıtada daha istikrarlı bir siyasi yapı kuran Osmanlı ile aynı yüzyıllarda iç savaşların gerdiği dinamik Avrupa toplumları arasındaki farklılığa benzemektedir.
Türkiye'de 25 Aralık seçimlerindeki tabloyu ortaya çıkaran siyasi kültür oluşumu Ortadoğu ülkelerinden de farklıdır. Kabile kültürünü yansıtan krallık rejimleri ile totaliter diktatörlükler arasında sıkışmış bulunan Ortadoğu siyasi kültürü gerek siyasi meşruiyyet anlayışı gerekse siyasi kurumların geliştirdikleri otoriter dikey iletişim türü dolayısıyla ciddi farklılıklar arzetmektedir. Bu nedenledir ki bizatihi seçimler bile Türkiye'de Mısır ya da Irak'takinden çok daha farklı bir anlam taşımaktadır.
Türkiye'deki bu dinamik durum sistem değişikliğinin getirdiği karmaşadan kaynaklanan başka tür bir dinamizmi yaşamakta olan Doğu Avrupa ve Orta Asya ülkelerinden de ayrılmaktadır. Bu ülkelerdekinin aksine Türkiye'deki dinamizm sadece elit-içi siyasi mücadelelerden değil toplum içine yayılan daha keşif bir dönüşümden kaynaklanmaktadır. Batılılaşma tecrübesine Türkiye ile hemen hemen aynı dönemde başlayan Japonya'da da siyasi kültür oluşumu böylesi bir dinamizm ve gerilim doğurmamıştır. Daha otoriter yapılar altında ekonomik kalkınma gerçekleştirmek isteyen Çin ve diğer Doğu Asya ülkelerinde de kendine has dengeler oluşmuş ve bu açıdan Türkiye'den daha kontrollü bir siyasi kültür yapılanması gerçekleşmiştir. Türkiye siyasi kültürün dayandığı birikim itibarıyla da herhangi bir Latin Amerika veya Afrika ülkesi de değildir.
O zaman Türkiye'yi bu farklı eksene oturtan ve özgün bir siyasi kültür dinamizmi doğuran temel fark nereden kaynaklanmaktadır? Bu temel farkı Türkiye'nin zaman ve mekanla ilgili iki sabit değişkeninde yani tarihinde ve coğrafyasında aramak gerekmektedir. Bu iki sabit değişkenin siyasi yapı üzerindeki etkileri ve uluslararası ilişkiler içinde kazandıkları yeni anlamlar bu değişkenlerin psikolojik ve sosyolojik faktörleri de devreye sokan bir dinamizme kaynaklık etmesini sağlamaktadır.
Türkiye'deki siyasi kültürü diğer toplumlardan farklı kılan en önemli tarihi faktör bu ülkenin geçmişte özgün bir dünya düzeni kuran bir medeniyetin siyasi merkezi olmasıdır. Bu siyasi merkezin karşı medeniyet ile girdiği cephe ilişkisini zamanla kaybetmesinin siyasi yapı üzerinde yaptığı çözücü etki toplumumuzun siyasi kültürünü dokuyan sosyo-psikolojik altyapıyı etkilemiştir. Tanzimatla başlayan bir süreç içinde siyasi elitin karşı medeniyetin normları doğrultusunda yeni bir siyasi yapı kurma çabası Osmanlı coğrafyasındaki toplumu tümüyle sarsan bir etki uyandırmıştır. Bu hakim batı medeniyet çevresine iltihak sürecinin özellikle Cumhuriyet'in ilk yıllarında ortaya koyduğu radikal söylem iki önemli sonucu olmuştur. Birincisi, hiyerarşik bir tarzda merkezden çevreye yayılan yeni siyasi kültür oluşturma baskısı siyasi kimlik, siyasi kültür ve kurumlardaki tarihi süreklilik unsurlarını radikal bir kırılma ile karşı karşıya bırakmıştır. Siyasi sisteme ideolojik temel sağlayan bu radikal tarihi kırılma ile toplumda etkisini sürdüren ve geçmiş hakimiyet dönemlerinden esinlenen tarihi süreklilik unsurları arasındaki gerilim Türk siyasi kültürünü diğer toplumlardan ayıran temel unsurdur. Başka hiçbir toplumda siyasi sistemin irade ettiği tarihi kırılma ile toplum içinde etkisini sürdüren ve kültür altyapısındaki sürekliliği sağlayan kimlik ve kurumlar arasında böylesi bir gerilim yaşanmamıştır.
Yaşanan benzer bazı gerilimler ise bir sonraki siyasi başarıların sağladığı yeni merkez konumu ile daha güçlü eksenlere oturdukları için toplum nezdinde yeni sisteme meşruiyyet sağlamışlardır. Mesela Fransız devrimi ile eski rejim terkedilmiş ve iç savaşa giden bir çatışma alanı doğmuştur; ama Napolyon'un yeni Fransız değerlerini Avrupa'ya hakim kılan basanları Fransız toplumundaki gerilimi dinamizme dönüştürmüştür. Aynı şekilde Bolşevik devrimi Rusya'da büyük bir iç gerilim yaratmıştır; fakat devrim sonrası SSCB'nin gösterdiği performans ve süper devlet konumu bu tarihi kırılmanın siyasi sistemi çözücü etkisini yaklaşık seksen sene ertelemiştir. Batı karşısında yenik düşen bir başka toplum olan Japon toplumunda da yenik düşmenin getirdiği psikolojik gerilim yaşanmış, ama bu gerilim Osmanlı-Türk siyasi geleneğinde olduğu gibi süreklilik unsurlarını yok eden bir tarihi kırılma sürecini başlatmamıştır.
Türkiye bu açıdan batı medeniyeti ile girdiği cephe ilişkisini kaybettikten sonra bu medeniyete iltihak etme iradesi gösteren siyasi elitin elinde siyasi sistemin dayandığı kimlik, kültür ve kurumlar açısından tam bir tarihi kırılma süreci yaşayan yegane toplumdur. Bu tarihi kırılmanın gerekli kıldığı fedakarlıklara rağmen devletler hiyerarşisinde tarihi birikimine uygun onurlu bir yer edinememiş ve iltihak ettirilmek istendiği medeniyet çevresi tarafından sürekli red ve tahkir edilmiş olmak tarihi süreklilik unsurlarını ayakta tutan güçlü psikolojik altyapının devreye girmesi sonucunu doğurmuştur. Geçmişte bir medeniyetin siyasi merkezi olmuş olmanın getirdiği kendine güven duygusu ile bugünkü devletler hiyerarşisinde bulunulan konum arasındaki farkın yarattığı gerilim başka hiçbir toplumda bu denli çarpıcı bir psikolojik etki uyandırmamıştır.
İkincisi, siyasi sistemin dayandığı ideolojik temelli tarihi kırılma çizgisi toplumu Avrupa'ya entegre ederken iç halka olarak Ortadoğu-Balkanlar-Kafkaslar'dan oluşan yakın jeo-kültürel çevresi ile yabancılaşmaya itmiştir. Bu durum Türkiye'nin jeo-kültürel çevresi ile tekrar entegre olmasını engelleyen çift-kutuplu dönemde ciddi bir iç bunalım yaratmamıştır. Ama Sosyalist blokun çökmesi ile birlikte uluslararası sistemin çift-kutuplu yapısının çözülmesinden sonra bu jeo-kültürel çevre ile olan yakınlaşmanın artmış olması topluma tarihi hakimiyet dönemlerinde siyasi merkez rolü üstlenmiş olmanın verdiği psikolojiyi, kimliği ve siyasi kültür ve kurumları tekrar hatırlatmıştır.
Böylece sabit tarihi ve coğrafi faktörler dinamik unsurlar olarak harekete geçmişler ve toplumsal kültürü dokuyan tarihi süreklilik unsurları ile siyasi sistemin merkezindeki elitin dayattığı kırılma çizgisi arasındaki gerilimi artırmışlardır. Bugün de Türkiye'deki siyasi kültüre bir laboratuar zenginliği kazandıran temel unsur bu zengin tarihi birikim ile Tanzimat'tan beri yaşanan ciddi medeniyet hesaplaşmasının getirdiği çok yönlü bileşkedir.
Türkiye'de yaşanan en temel çelişki bir medeniyet çevresine siyasi merkez olmuş bir toplumun tarihi ve jeo-kültürel özelliklerinin oluşturduğu siyasi kültür birikimi ile siyasi elit tarafından başka bir medeniyet çevresine iltihak etme iradesi esas alınarak şekillenmiş siyasi sistem arasındaki uyum problemidir ve bu durum hemen hemen sadece Türkiye'ye has bir olgudur. Türkiye ne tarihi biricimi zayıf bir sömürge ülkesi ne de dünya-sisteminin siyasi yapısı oturmuş bir merkez ülkesidir. Seçimler bu açıdan toplumun içinde yaşayageldiği tarihi süreklilik çizgisi ile coğrafyasının ivme kazandırdığı sosyo-kültürel dinamizmin siyasi sistem üzerindeki artan etkisini gözler önüne sermiştir.
Partilerin yapılanmaları ve konumları bu açıdan bize uzun dönemli siyasi yönelişlerin seyri konusunda ilginç ipuçları vermektedir. Böylesi bir tahlilde sağlıklı sonuçlara ulaşmak için Osmanlı-Türk siyaset geleneğinin resmi söylem açısından radikal bir tarzda kırılmasını, gerçek sosyo-kültürel özellikler açısından ise altyapı sürekliliğini temsil eden Cumhuriyet dönemindeki siyasi güç kaymalarını incelemek gerekmektedir. Bu kırılma ile süreklilik unsurları arasındaki gerilim cari siyasi sistemdeki kaotik durumun da toplumun her kesimine yansıyan ve sistemik faktörlerle toplumsal faktörler arasında kimi zaman yerel gerginliklere yol açan olağanüstü dinamizmin de temel sebebidir. Yoksa sağsol, RP-Laik Cephe, Merkez-Radikal gibi tasnifler kısa dönemli siyasi reçete peşinde koşanlar için kategorik bir gerekçe oluşturabilirlerse de uzun dönemli seyri izah edici bir çerçeve oluşturamazlar. Partilerin siyasi sistem içindeki konumlarım ve bu konumların sosyo-kültürel temellerini ele almak daha anlamlı bir açıklama sağlayabilir.
O zaman sormamız gereken soru Türkiye'nin siyasi kültürünü diğer toplumlardan farklılaştıran temel unsur nedir sorusudur. Bu soruya vereceğimiz cevap hem geçmiş birikimimizi daha anlamlı bir çerçeveye oturtmamızı, hem cari siyasi kültür ve sistem problemlerimizi daha sağlıklı bir zeminde tartışmamızı, hem de gelecek ile ilgili projeksiyonları daha uzun dönemli perspektiflerde değerlendirmemizi sağlayacaktır.
24 Aralık seçimlerindeki kaotik tabloyu ortaya koyan siyasal kültür Türkiye'yi siyasi sistem farklılaşmaları gösteren bütün ülke gruplarından ayıran özgün bir nitelik arzetmektedir. Türkiye'de siyasi kültürün taşıdığı dinamik karakter Batı Avrupa ve Amerika toplumlarının siyasi kültürlerinden önemli ölçüde ayrılmaktadır. Hakim medeniyetin siyasi birimlerini oluşturan bu ülkeler daha az çeşitli ve daha istikrarlı siyasi kültürlere sahiptir. Kısa dönemde kesin bir avantaj gibi görülen bu olgu uzun dönemde bu toplumların karşılaşacakları bunalım dönemlerindeki alternatif arayışlarını daraltabilir. Batı ülkeleri ile Türkiye arasında siyasi kültür dinamizmi ve istikrar açısından ortaya çıkan bu fark 16. yüzyılda üç kıtada daha istikrarlı bir siyasi yapı kuran Osmanlı ile aynı yüzyıllarda iç savaşların gerdiği dinamik Avrupa toplumları arasındaki farklılığa benzemektedir.
Türkiye'de 25 Aralık seçimlerindeki tabloyu ortaya çıkaran siyasi kültür oluşumu Ortadoğu ülkelerinden de farklıdır. Kabile kültürünü yansıtan krallık rejimleri ile totaliter diktatörlükler arasında sıkışmış bulunan Ortadoğu siyasi kültürü gerek siyasi meşruiyyet anlayışı gerekse siyasi kurumların geliştirdikleri otoriter dikey iletişim türü dolayısıyla ciddi farklılıklar arzetmektedir. Bu nedenledir ki bizatihi seçimler bile Türkiye'de Mısır ya da Irak'takinden çok daha farklı bir anlam taşımaktadır.
Türkiye'deki bu dinamik durum sistem değişikliğinin getirdiği karmaşadan kaynaklanan başka tür bir dinamizmi yaşamakta olan Doğu Avrupa ve Orta Asya ülkelerinden de ayrılmaktadır. Bu ülkelerdekinin aksine Türkiye'deki dinamizm sadece elit-içi siyasi mücadelelerden değil toplum içine yayılan daha keşif bir dönüşümden kaynaklanmaktadır. Batılılaşma tecrübesine Türkiye ile hemen hemen aynı dönemde başlayan Japonya'da da siyasi kültür oluşumu böylesi bir dinamizm ve gerilim doğurmamıştır. Daha otoriter yapılar altında ekonomik kalkınma gerçekleştirmek isteyen Çin ve diğer Doğu Asya ülkelerinde de kendine has dengeler oluşmuş ve bu açıdan Türkiye'den daha kontrollü bir siyasi kültür yapılanması gerçekleşmiştir. Türkiye siyasi kültürün dayandığı birikim itibarıyla da herhangi bir Latin Amerika veya Afrika ülkesi de değildir.
O zaman Türkiye'yi bu farklı eksene oturtan ve özgün bir siyasi kültür dinamizmi doğuran temel fark nereden kaynaklanmaktadır? Bu temel farkı Türkiye'nin zaman ve mekanla ilgili iki sabit değişkeninde yani tarihinde ve coğrafyasında aramak gerekmektedir. Bu iki sabit değişkenin siyasi yapı üzerindeki etkileri ve uluslararası ilişkiler içinde kazandıkları yeni anlamlar bu değişkenlerin psikolojik ve sosyolojik faktörleri de devreye sokan bir dinamizme kaynaklık etmesini sağlamaktadır.
Türkiye'deki siyasi kültürü diğer toplumlardan farklı kılan en önemli tarihi faktör bu ülkenin geçmişte özgün bir dünya düzeni kuran bir medeniyetin siyasi merkezi olmasıdır. Bu siyasi merkezin karşı medeniyet ile girdiği cephe ilişkisini zamanla kaybetmesinin siyasi yapı üzerinde yaptığı çözücü etki toplumumuzun siyasi kültürünü dokuyan sosyo-psikolojik altyapıyı etkilemiştir. Tanzimatla başlayan bir süreç içinde siyasi elitin karşı medeniyetin normları doğrultusunda yeni bir siyasi yapı kurma çabası Osmanlı coğrafyasındaki toplumu tümüyle sarsan bir etki uyandırmıştır. Bu hakim batı medeniyet çevresine iltihak sürecinin özellikle Cumhuriyet'in ilk yıllarında ortaya koyduğu radikal söylem iki önemli sonucu olmuştur. Birincisi, hiyerarşik bir tarzda merkezden çevreye yayılan yeni siyasi kültür oluşturma baskısı siyasi kimlik, siyasi kültür ve kurumlardaki tarihi süreklilik unsurlarını radikal bir kırılma ile karşı karşıya bırakmıştır. Siyasi sisteme ideolojik temel sağlayan bu radikal tarihi kırılma ile toplumda etkisini sürdüren ve geçmiş hakimiyet dönemlerinden esinlenen tarihi süreklilik unsurları arasındaki gerilim Türk siyasi kültürünü diğer toplumlardan ayıran temel unsurdur. Başka hiçbir toplumda siyasi sistemin irade ettiği tarihi kırılma ile toplum içinde etkisini sürdüren ve kültür altyapısındaki sürekliliği sağlayan kimlik ve kurumlar arasında böylesi bir gerilim yaşanmamıştır.
Yaşanan benzer bazı gerilimler ise bir sonraki siyasi başarıların sağladığı yeni merkez konumu ile daha güçlü eksenlere oturdukları için toplum nezdinde yeni sisteme meşruiyyet sağlamışlardır. Mesela Fransız devrimi ile eski rejim terkedilmiş ve iç savaşa giden bir çatışma alanı doğmuştur; ama Napolyon'un yeni Fransız değerlerini Avrupa'ya hakim kılan basanları Fransız toplumundaki gerilimi dinamizme dönüştürmüştür. Aynı şekilde Bolşevik devrimi Rusya'da büyük bir iç gerilim yaratmıştır; fakat devrim sonrası SSCB'nin gösterdiği performans ve süper devlet konumu bu tarihi kırılmanın siyasi sistemi çözücü etkisini yaklaşık seksen sene ertelemiştir. Batı karşısında yenik düşen bir başka toplum olan Japon toplumunda da yenik düşmenin getirdiği psikolojik gerilim yaşanmış, ama bu gerilim Osmanlı-Türk siyasi geleneğinde olduğu gibi süreklilik unsurlarını yok eden bir tarihi kırılma sürecini başlatmamıştır.
Türkiye bu açıdan batı medeniyeti ile girdiği cephe ilişkisini kaybettikten sonra bu medeniyete iltihak etme iradesi gösteren siyasi elitin elinde siyasi sistemin dayandığı kimlik, kültür ve kurumlar açısından tam bir tarihi kırılma süreci yaşayan yegane toplumdur. Bu tarihi kırılmanın gerekli kıldığı fedakarlıklara rağmen devletler hiyerarşisinde tarihi birikimine uygun onurlu bir yer edinememiş ve iltihak ettirilmek istendiği medeniyet çevresi tarafından sürekli red ve tahkir edilmiş olmak tarihi süreklilik unsurlarını ayakta tutan güçlü psikolojik altyapının devreye girmesi sonucunu doğurmuştur. Geçmişte bir medeniyetin siyasi merkezi olmuş olmanın getirdiği kendine güven duygusu ile bugünkü devletler hiyerarşisinde bulunulan konum arasındaki farkın yarattığı gerilim başka hiçbir toplumda bu denli çarpıcı bir psikolojik etki uyandırmamıştır.
İkincisi, siyasi sistemin dayandığı ideolojik temelli tarihi kırılma çizgisi toplumu Avrupa'ya entegre ederken iç halka olarak Ortadoğu-Balkanlar-Kafkaslar'dan oluşan yakın jeo-kültürel çevresi ile yabancılaşmaya itmiştir. Bu durum Türkiye'nin jeo-kültürel çevresi ile tekrar entegre olmasını engelleyen çift-kutuplu dönemde ciddi bir iç bunalım yaratmamıştır. Ama Sosyalist blokun çökmesi ile birlikte uluslararası sistemin çift-kutuplu yapısının çözülmesinden sonra bu jeo-kültürel çevre ile olan yakınlaşmanın artmış olması topluma tarihi hakimiyet dönemlerinde siyasi merkez rolü üstlenmiş olmanın verdiği psikolojiyi, kimliği ve siyasi kültür ve kurumları tekrar hatırlatmıştır.
Böylece sabit tarihi ve coğrafi faktörler dinamik unsurlar olarak harekete geçmişler ve toplumsal kültürü dokuyan tarihi süreklilik unsurları ile siyasi sistemin merkezindeki elitin dayattığı kırılma çizgisi arasındaki gerilimi artırmışlardır. Bugün de Türkiye'deki siyasi kültüre bir laboratuar zenginliği kazandıran temel unsur bu zengin tarihi birikim ile Tanzimat'tan beri yaşanan ciddi medeniyet hesaplaşmasının getirdiği çok yönlü bileşkedir.
Türkiye'de yaşanan en temel çelişki bir medeniyet çevresine siyasi merkez olmuş bir toplumun tarihi ve jeo-kültürel özelliklerinin oluşturduğu siyasi kültür birikimi ile siyasi elit tarafından başka bir medeniyet çevresine iltihak etme iradesi esas alınarak şekillenmiş siyasi sistem arasındaki uyum problemidir ve bu durum hemen hemen sadece Türkiye'ye has bir olgudur. Türkiye ne tarihi biricimi zayıf bir sömürge ülkesi ne de dünya-sisteminin siyasi yapısı oturmuş bir merkez ülkesidir. Seçimler bu açıdan toplumun içinde yaşayageldiği tarihi süreklilik çizgisi ile coğrafyasının ivme kazandırdığı sosyo-kültürel dinamizmin siyasi sistem üzerindeki artan etkisini gözler önüne sermiştir.
Partilerin yapılanmaları ve konumları bu açıdan bize uzun dönemli siyasi yönelişlerin seyri konusunda ilginç ipuçları vermektedir. Böylesi bir tahlilde sağlıklı sonuçlara ulaşmak için Osmanlı-Türk siyaset geleneğinin resmi söylem açısından radikal bir tarzda kırılmasını, gerçek sosyo-kültürel özellikler açısından ise altyapı sürekliliğini temsil eden Cumhuriyet dönemindeki siyasi güç kaymalarını incelemek gerekmektedir. Bu kırılma ile süreklilik unsurları arasındaki gerilim cari siyasi sistemdeki kaotik durumun da toplumun her kesimine yansıyan ve sistemik faktörlerle toplumsal faktörler arasında kimi zaman yerel gerginliklere yol açan olağanüstü dinamizmin de temel sebebidir. Yoksa sağsol, RP-Laik Cephe, Merkez-Radikal gibi tasnifler kısa dönemli siyasi reçete peşinde koşanlar için kategorik bir gerekçe oluşturabilirlerse de uzun dönemli seyri izah edici bir çerçeve oluşturamazlar. Partilerin siyasi sistem içindeki konumlarım ve bu konumların sosyo-kültürel temellerini ele almak daha anlamlı bir açıklama sağlayabilir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.