Orta Asya tecrübesi

Orta Asya Türk Cumhuriyetleri içinde kaynakları bir tarafa, iki ciddi ve büyük ülke var. Bunlardan biri Kazakistan, diğeri Özbekistan.

Kazakistan, Kafkasya''nın doğusundan, ta Çin-Moğol sınırlarına kadar uzanan uçsuz bucaksız bir ülke. Bu ülkede yoğun bir Rus ve Alman nüfusu vardır. İkinci Dünya Savaşında esir edilen Alman nüfusu, Ruslar bu bölgeye sürmüş. Kazakistan ve Özbekistan gibi ülkelerde Ruslar, uzun yıllar öyle politikalar uygulamışlar ki, buralarda en küçük etnik kimlere kadar nüfusu param parça etmişler. 16 milyon nüfuslu Kazakistan''ın yarıya yakını Rus ve Alman, yani hrıstiyan iken; yarıdan biraz fazlası da Kazaklar ve diğer milletler. Kimler bunlar? Özbek, Kırgız, tatar, Başkırt, azeri veya Türkmen, moğol vs. Düşünün bakalım, bu ülkede nasıl bir politika izlersiniz? Türk kökenli kavimler arasındaki azdırılmış, infiratçı tutumları da buna ekleyin bakalım.

Petrol ve doğal kaynakları itibariyle son derecede zengin ülkenin, kendi başına bırakılacağını mı sanırsınız? Bir yanda eski hegemonyacı tavırlarını sürdürmek isteyen Rusya, öbür yanda Çin ve bu uçsuz bucaksız zengin kaynakları hiç pahasına kapatmak isteyen ABD ve Almanya ve İsrail!..

Buna karşılık; komünist dönemde de yönetici ve bu tecrübesiyle şimdi de iş başında bulunan Nazarbayev, bu darboğazları nasıl aşsın? Ama hiç kuşku yok ki Nazarbayev, ülkesi adına doğmuş bir bağımsızlık nimetinin şuurunda ve onun üzerinde âdeta titriyor. Rusya ile, Çin''le dengeli münasebetlerin lüzumuna inanıyor. Türkiye''nin değerini biliyor. ABD ile de, hem Rusya''yı hem de Çin''i dengede tutmaya çalışıyor. Ama ABD onun bu zaafını farkettiği için de, 10 ekimde yapılacak seçimlerin arefesinde Nazarbayev''i köşeye sıkıştırmaya kalkışıyor. Hadise bundan ibaret: Ya şantajlarıma boyun eğeceksin, ya da ölümlerden ölüm beğen gibi birşey. (Bkn. Dünkü yazı)

Şunu da not edelim: Niçin Nazarbayev''e karşı azınlıklardan herhangi biri tahrik edilmiyor da, böyle bir yola başvuruluyor? O yol son derece tehlikeli de ondan!.. Kazakistan''ın parçalanması gibi bir durumda, bu ülkenin çok büyük bir bölümü Rusların ve Alman nüfusun elinde kalacak.

Böyle bir sonucu ABD asla düşünemez.

Velhasıl Kazakistan önemli bir ülke. Keşke ileriki yıllarda akraba toplum, aralarında sadece aşiret farklılığı bulunan Kırgızlarla, şöyle veya böyle birleşmenin bir yolunu bulabilse Kazaklar. Yakinen biliyorum, Nazarbayev Çin''de, Moğolistan''da, İran''da, Rusya içlerinde ve Özbekistan''da dağınık şekilde yaşayan Kazakları ülkesine getirmek ve Ruslara karşı nüfus dengelerini sağlamlaştırmak için elinden gelen hiçbirşeyi esirgemiyor.

Özbekistan''a gelince!..

Bu ülke, müslümanlığın en belirgin şekilde hissedildiği Orta Asya cumhuriyeti. 21 milyonluk nüfusun içinde Tacikler, Kırgızlar, Karapapaklar/Kazak, Türkmenler ve önemli miktarda Ruslar yer alıyor. Bu ülke için de "milliyetçilik" geçerli bir politika değil farklı etnik (aslen Türk olsalar dahi) grupları, taban ve bölgeleri birbirine karşı daha bir soğutmaktan başka bir işe yaramazda onun için.

Tarihî Türk İslâm medeniyetinin önemli merkezlerinden olan Özbekistan''da, yeni yönetim peki hangi geleneğin üzerine oturacak? Bunlar hâlâ meçhul şeyler. Siz "şehir milliyetçiliği veya asabiyeti" nedir, bunu bilmezsiniz. Ama Selçuklu sonrasından ta Rus işgaline kadar, buralarda "şehir devletleri/beylikleri" egemen olmuş. Beyliklerin ve aşiretlerin birbirine husumetleri unutulmuş; fakat şimdi gerilerde, garib şehir asabiyetleri tütüyor ki sormayın. Osmanlının zengin tecrübesi yok buralarda.

Özbekistan''ın ve Kerimov''un rahatsızlığı ise, ülkedeki muhalefetten!.. Özbekistan''dan Tacikistan''a geçen muhalifleri Kerimov, gücüne güvenerek bombaladı. Gerilla güçleri bu sefer Kırgızistan''a geçti, orayı da bombaladı Kerimov. Aynı lider bu sıralarda, Orta Asya''nın ilk ve tek İslam Üniversitesini açıyordu ki, varın şu tezada bakın siz.

Ruslara karşı en bağımsız Orta Asya lideri olan Kerimov; şimdilerde yeni baştan Ruslarla işbirliğine mecbur hissediyor kendisini. Ama niçin? Nedir gerekçesi Kerimov''un?

Aslına bakılırsa, Kerimov bu muhalefetin kaynağından şüphe ediyor. Aynen Kazakistan''da olduğu gibi, doğrudan ABD ile izah ediyor. Fethullah Hoca''nın eğitim kurumlarından kuşkusu da bu sebebe dayalı idi.

Özbekistan tecrübesi bize onu gösteriyor ki, demokratik tecrübeyi hâiz olmayan ülkelerde, İslâmî muhalefetin daha bir dikkatli olması icabediyor. Hiçbir dış kaynakla izaha kapı aralamaması gerekiyor. Özbekistan''ı Rusya''ya mecbur bırakan bir sonucun, savunulacak hiç bir yanı bulunamaz.

Bize göre hata çift taraflıdır.