Pergelin ucu hani nerde?

Artık Türk aydınlarının, özellikle de ondokuzuncu yüzyılın büyük tarihî yıkımı karşısında iradesi meflûç düşmüş, itikadı sarsılmış aydınların; ülkemiz, tarihimiz, kültürümüz ve coğrafyamız hakkındaki kanaatlerini yeni baştan gözden geçirmelerinin zamanının geldiği anlaşılıyor.

Birkaç defa tekrar ettiğim gibi, bu toprakların insanının, Birinci Dünya Savaşı''nın büyük mağlûbiyeti karşısında duyduğu acı, o derece ağırdı ki tahmin edemezsiniz. Daha Abdülhamit döneminde, Batı pozitivizminin kaydettiği mesafeler karşısında, bu ülkenin okumuş-yazmış sınıflarının tamama yakını itikatlarını yitirmiş durumdaydı. Balkan ve Libya savaşlarında, Cihan Savaşı''nda karşılaştığımız dehşet manzarası, aydınların çoğunda ve özellikle de edebiyatçı sınıflarda itikat nâmına birşey bırakmamıştı. Şöyle böyle Mehmet Akif gibi, Yahya Kemal gibi dine saygılı, itikatlı, insanına bir değer olarak bakan, mağlûp olsak bile tarih içinde inşâ ettiğimiz büyük medeniyetin değerinin farkında olan kaç Türk aydını hatırlayabiliyoruz, düşünseniz ya!..

Bu devir aydınlarımızın yaşadığı derin trajediyi, hâlâ daha ne kitaplar yazmış, ne hatıralar kaydetmiş değildir. O büyük kaos içinde, "Nerdesin ey adl-i ilâhî?" biçimindeki isyanlarını dinledikçe, büyük idealist Akif''in dahi çıldırmak noktalarına varıp dayandığını acı acı hatırlamak durumundayız.

Sadece Akif mi? Rusya esaretinden dönen Bediüzzaman''daki korkunç sukutu hayaller, gene bu döneme âit değil mi? Câmilerinde İngiliz Kraliçesi adına hutbelerin okunmasına ramak kaldığı İstanbul''da, Bediüzzaman Hazretleri her ne kadar "Hutuvât-ı Sitte" tarzında, halkı İngiliz emperyalizmine karşı ayaklanmaya davet eden eserler yazmış olsa bile; Osmanlı İmparatorluğu''nun, âlem-i İslâm''ın Anadolu ve İstanbul''un yürekler parçalayan manzarası karşısında şaşkına dönmüş, insandan ve toplumdan vahşet getirmiş bir Mecnûn durumuna düşmemiş miydi? Onun İstanbul''da Yuşâ tepelerinde, kalkıp Van''a giderek Erek dağının yaylalarında aradığı ne idi? İşte, koca bir imparatorluğun ve âlem-i İslâm''ın uğradığı sukutu hayal karşısında, ihtiyacını duyduğu yepyeni bir ışık değil miydi? Eski Said ile Yeni Said bu acı ve ıztırap ortamında yer değiştirmeye başlamamış mıydı?

Hele hele Akif''in mısraları!..

"Barındırmaz mısın koynunda ey toprak derim, yer pek!.. / Döner imdâdı göklerden beklerim, heyhât gök yüksek!.."

İşte son yüzyıl aydınlarımızın trajik çelişkisi burada. Maruz kaldıkları dehşet manzarası karşısında mahçûbiyetten, onursuzlaşmaktan, duydukları ezânın büyüklüğünden, yerin dibine geçmeyi tercih etmek!.. Yani ölümü arzulamak, ölümü bir irade seviyesine yükselterek ona sığınmak arayışları!.. Heyhât, Akif''in deyişiyle "yer pek, yani o kadar sert ki", onları kabul etmiyor. İşte o anda, dönüp imdadı göklerden beklemek!.. İnsanın en âciz kaldığı bir anda, işte farkediyoruz, duâlarda müstecâp olmuyor. Yani yerlerin ve göklerin kabul etmediği ebedî bir sürgün!.. Ahmet Haşim de, bize hep aynı büyük acıyı hatırlatmıyor muydu? "Sen ve ben, müebbed burda mahkûmuz."

Akif''in bu büyük yalnızlığını, şifâsını bulmamış tarihî ıstırabını; ondaki bir itikat zaafına hamleden nane molla Müslüman şuurun seviyesine doğrusu acımak geliyor içimden. Bu idrak, içinde yüzdüğü konformist İslâmî telâkkilerin rehâvetinden çıkarıyor bu fetvaları çünkü. Zira onlar bilmezler bu çaptaki bir acıyı ve âlemi İslâm adına yaşanmış bir hüsranın evrensel terennümlerinden çağlayanlar gibi boşanan trajik ağıtları. Behey nâdân, o anda fetva kaç para eder düşünsene!..

Bu tabloları özellikle tebârüz ettirmek istiyorum ki, imparatorluğun son yüzyılında ve özellikle de yirminci asır başlarındaki aydınlarımızın ve yöneticilerimizin çok büyük ekseriyeti, istikbali alabildiğine karanlık görmeye başladılar ve bu büyük dehşet içinde âdeta itikatlarını yitirdiler. Buradaki itikat kaybı dikkatinizi çekerim, sırf dine yönelik olarak da kalmadı. Ülkelerine, topluma, insana ve yüzyıllar içerisinde oluşturduğumuz kültür ve medeniyete karşı da derin bir itikad kaybıydı karşılaştığımız manzara!.. Bir şuur çarpılıyor, bozuluyor; yaşadığımız dehşetin tesiri altında, derin toplumsal şoklara maruz kalıyorduk.

Gene dikkat isterim ki, bu aydın sınıfların çoğu için, şu an bir vicdan azabı duyuyor, fakat açıkça itiraf etmem de gerekecek ki, onları gönül rahatlığıyla suçlayamıyorum. Onların herbiri, bu ülkenin ve tarihin, talihsiz birer nesilleri olarak duruyor karşımızda. Bu bakımdan onları suçlamaktan ziyade, anlamaya çalışmak durumunda değil miyiz?

Bütün bunlar bir tarafa; asıl faciâ şurada teşekkül etti ki, bu ülkenin solcusu sağcısı, milliyetçisi, daha daha ötede sonradan sonraya ortaya çıkmaya başlayan İslâmcı sınıfları; İttihat ve Terakki''nin sukutundan itibaren, evrensel düşünme melekelerini bütünüyle kaybettiler. Tarihten, coğrafyadan toplumdan ve zamandan soyutlanmış bir mantığın gırdabında, sanal âlemler icad etmek kolaycılığına kapıldılar. Ya da emperyal güçlerden herhangi birine istinat ederek var olmanın hilebazlıklarına soyundular.

Zavallı!.. Unutma ki, pergelin bir ucu bu tarih ve coğrafyada daima sabit kalacak!.. Diğer ucu ile açılabildiğin kadar açıl. Bu tarih ve coğrafyanın iktizası böyle.