Esed sonrası

Hafız Esed (*) öldü, yerine oğlu getirildi. Oğlunun yaşı tutsun diye( Beşşar 34 yaşında) anayasada devlet başkanlığı yaşı 40''dan 34''e düşürüldü. Acaba Beşşar 20 yaşında olsaydı, devlet başkanlığı yaşı 18''e indirilir miydi? Neden olmasın?

Diktatörlük: Tek kelimeyle 29 yıllık Esed yönetiminin tanımı. Esed diktatörlüğü, boğucu bir gizli istihbarat ağı ve Hama''da örneklendiği gibi gerektiğinde ibret-i alem görüntüsü verecek kıyıcı bir iktidar çizgisini ifade ediyor. Suriye toplumu Hama örneğinden gerekli mesajı almış ve silinmenin en uç noktasına sürüklenmiştir. Esed diktatoryasının, Nusayrilik diye ifade edilen nev''i şahsına münhasır bir Şiiliğin azınlık iktidarı olduğunu da belirtmemiz gerekiyor. Bu azınlık Şii iktidarına rağmen, bugüne kadar Sünnî ulemanın, iktidarı açıkça ve sert biçimde eleştiren bir tavrına da rastlanmadığını, diktatörlüğün zorunlu sonuçları arasında saymak mümkün. Sonuçta ortada üzerinden tanklarla geçilen bir Hama örneği bulunuyor...

Esed, oğlunu veliahd bırakarak kendisinden sonra da, bu çizginin devamını arzuladı. Esed bir kral olmamasına rağmen, hanedan gibi babadan oğula bir yönetim geleneği başlattı. Bu arada kardeşi Rıfat''ı oğlunun iktidarına mani olabilir düşüncesiyle saray içi entrikalarına benzer biçimde daha önce harcadı.

Esed yönetimiyle bütünleşen ordu ve gizli istihbarat örgütü Muhaberat da şu anda Beşşar''ın başkanlığını onaylamış gözüküyor.

Bundan sonra dün iktidarı Esed''in gölgesinde paylaşanlara, Esedizm diye nitelenebilecek bir yönetim modeli gerekiyor. Sonra "Esedçiler" diye bir grubun oluşması lazım. Çünkü Suriye''de iktidarı kontrol etmenin en etkin yolu müteveffa diktatörün karizması etrafında güç yapılanması sağlamaktır.

Esedizm Suriye''de yaşar mı?

Bu, önümüzdeki dönem Suriye''sinin ilk akla gelen sorusu...

Soru diğer şekilde şöyle sorulabilir:

Beşşar azınlık iktidarını sürdürebilir mi?

Bu, biraz Beşşar''ın ne ölçüde diktatör olabileceğine, yani babasının diktatörlük genlerini ne ölçüde taşıdığına, ama bunun yanında ordu ve istihbarat örgütünün tavrına bağlı. Ordu ve istihbarat örgütünün, Beşşar''ın Esed''den gelen karizmasını kullanıp, iktidar tekelini biraz da Beşşar adına sürdürmeyi tercih etmesi beklenebilir. Ama, bunlar hiçbir zaman mutlak değerlendirmeler değildir. Çünkü Ortadoğu''da stratejik hesapları önemli ölçüde etkileyen Suriye, belki bundan sonra daha çok dış etkiye açık olacaktır. Dış etki, muhtemel ki Esed döneminden daha çok ülkenin iç dinamiklerini etkileyecek, yani ordu ve istihbarat kurumları üzerinde ameliyatlar yapmayı deneyecektir.

Bu arada, yukarda sorduğumuz "Beşşar ne kadar babasının diktatörlük genlerini taşıyor?" sorusu da önemli.

Beşşar Batı''da eğitim görmüş bir isim.

Tıpkı Hüseyin sonrası Ürdün krallığına getirilen Abdullah gibi... Abdullah''ın ilk tavırlarında bile, hanedanı halka yakınlaştırma yolunda görüntüler sergilendiği hatırlanırsa, Beşşar''ın da, Batı rüzgarlarından etkilenerek, Esed''in demir yumruklu yönetiminden daha farklı açılımlar içine girmesi beklenebilir. Esed üslubu, her bakımdan miadı dolmuş bir yönetim tarzıdır. Bunu görmemek için, gözleri ve kulakları her şeye kapamış olmak gerekir. Beşşar''ın Batı''dan bakarken bunu görmemesi hiçbir zaman mümkün olamaz. Öyleyse er veya geç, Suriye''nin önünde bir özgürlük ve demokratikleşme çığırı açılmak zorundadır.

Ancak,burada ciddi bir paradoks bulunduğu da açıktır. Esed ailesinin iktidarı, bir azınlık diktatoryasıdır. Beşşar da iktidarını buna borçludur. Beşşar, kendisi için sıcağı sıcağına anayasa değişikliği yapılan bir isimdir. Diktatoryada her açılım, Beşşar''ın iktidarı için de risktir. Beşşar, bir yandan miadını doldurmuş bir diktatoryaya çağdaş insani makyajlar yapmak, diğer yandan da kendi iktidarını tartışılır kılmak gibi bir ikilem içine girecektir.

Her şeye rağmen, diktatörün ölümünün Suriye için özgürlükler ve daha insani bir yönetim yolunda ihtiyatlı bir ümit oluşturduğu düşünülebilir.

Dış ilişkiler açısından ise, sorularla dolu bir dönem başlıyor. Esed''in usta bir satranç oyuncusu olduğu biliniyor. Israrla kendisini "Terörü destekleyen ülkeler listesi"nde tutan ABD''nin başkanını, henüz bu sıfatından sıyrılmadan, kendisiyle görüşmeye mecbur bırakan bir lider Esed... Karizma, genlerle intikal ediyor mu bilmem, ama mirasla intikal etmediği bir gerçek. Beşşar''ın Esed''in karizmasını kullanabilmesi ancak, içerdeki iktidar performansına bağlı. Bu da sınamalarla ortaya çıkacak bir hadise.

Bir yanda Ortadoğu barış süreci diğer yanda İsrail''in hemen yanı başında iktidarı yenice devralmış iki genç lider... Bu arada bir de zaten sağlık durumu kritik olan Arafat''a bir şey olursa, ortaya gerçekten derin bir belirsizlik ortamı çıkacak. Bunun, uluslar arası güç odaklarının müdahalesine alabildiğine açık bir ortam olacağı kesin.

Olan bitenin Türkiye''yi sadece sınır komşusu ve vaktiyle terör örgütlerine yataklık etmiş bir ülke hüviyetiyle ilgilendirmediği muhakkak. Muhtemel gelişmeleri Ortadoğu''yu bir bütün halinde düşünerek okumak gerekiyor. Ankara''da büyük beyin fırtınalarının yapılması gereken bir zaman... Sağlıklı diyaloglar muhtemel ki Suriye''de Esed sonrası rehabilitasyona yardımcı olabilir ve özgürlük açılımlarını kolaylaştırabilir. Öncelikli hedefin bu komşu ülke ile dostluğu geliştirmek olduğu şüphe götürmez.

(*) "Esad" değil "esed". "Esed" Arapça "aslan" anlamına geliyor, "es''ad" ise "en mutlu" insan anlamına.