BES’in sürdürülebilirlik güncellemesi

Ülkemizde yatırım-tasarruf açığını kapatmak (tasarrufları artırmak) amacıyla 2017 yılında uygulamaya koyulan Bireysel Emeklilik Sistemi’nde (BES) güncellemeye gidiliyor.

Tasarruf açıklarının cari açığı beslediği, önemli kırılganlık göstergesi haline geldiği ve döviz ihtiyacını ciddi düzeyde artırdığı bilinmektedir.

Son dönemde aşırı artan kurları makul düzeyde dengelemek için açıklanan Yeni Ekonomi Programı’nda (YEP) da cari açığın makul düzeylere indirilmesine vurgu var. Bu kapsamda BES uygulamasının güncellenerek, eksik yanlarının giderilmesi ve tasarruf artışına sürdürülebilir bir temelde daha büyük katkı sağlamasına olan ihtiyaç gündeme geldi.

**

Aslında temeli 2001 yılına dayanan bireysel emeklilik sistemine ilk neşter 2013 yılında atılmış ve sisteme katılanlara %25 oranında devletin katkı payı sağlaması ile sistem cazip hale getirilmeye çalışılmıştır.

2001-2013 dönemindeki 12 yıllık sürede BES’e katılan sayısı 3 milyon civarında iken, yapılan bu düzenleme ile 2013-2017 yılları arasında katılımcı sayısı 3,5 milyon kişi daha artarak 6,5 milyonun üzerine çıkmıştır.

2017 yılına gelindiğinde ise BES üzerinde ikinci bir radikal değişime gidilmiş ve 45 yaşın altındaki bütün çalışanların kademeli olarak BES’e katılımı otomatik/yarı zorunlu hale getirilmiştir. Ayrıca sisteme dahil olan çalışanlara, ilk iki aylık dönemde sistemden ayrılma hakkı tanınmıştır.

İki aylık sürenin sonunda sistemde kalmayı tercih eden katılımcılara devlet 1.000 tl doğrudan bir katkı sağlamaktadır.

Katılımcılardan aylık olarak kesilip fona devredilecek para miktarı ise prime esas kazançlarının en az %3’ü olarak hesaplanmıştır.

**

Sistem otomatik hale getirildikten sonraki iki yılda 12 milyon katılım sağlanmışsa da iki aylık sürede cayma hakkını kullananların toplam katılımcılara oranı %60 seviyesinde gerçekleşmiştir. Sistemde kalmayı tercih edip tasarruf yapmaya devam edenlerin sayısı ise 5 milyonda kalmıştır.

Sistemin işlemesinin önündeki en büyük engellerden biri sistemdeki karmaşa. İşveren veya muhasebeciler her ay yapacağı hesaplamaları banka sistemine yüklüyor. Ay içerisinde işe giren çıkanlar için yeni hesaplamalar ve sözleşme girişleri gerekiyor.

Bu karmaşa ve iş yükü ile uğraşmak istemeyen işverenler işçilerini sistemden çıkarmaya zorluyor. Hatta birçok işveren veya muhasebe bürosu tam olarak işçilerini sisteme yüklemedi ya da yükleyemedi. Sonradan işe girip çıkanlar eklenmedi. Katılımcı azlığı biraz da bundan.

**

2017 yılında yapılan düzenleme sonucu BES’le yoluna devam eden ücretli çalışan sayısı beklenenin altında kalınca Yeni Ekonomi Programı’nda (YEP) bireysel emeklilik sisteminin sürdürülebilirliği konusu da yerini almıştır.

Bu kapsamda BES’ten çıkışın ilk 3 yıllık süre zarfında engelleneceği konusunda bir çalışmanın üzerinde durulduğu belirtiliyor.

**

Piyasalara, Hazine’nin iç borçlanmasına fon sağlama ve iç tasarrufların artırılarak dış kaynak ihtiyacını en aza indirme gayeleri ile getirilen söz konusu sistemin revizyona ihtiyacı olduğu, katılımcıların cayma oranına bakıldığında, açıkça görülüyor.

Ancak 2017 yılında yarı zorunlu hale getirilen bu uygulamaya 3 yıllık cayma hakkı engeli getirilerek, sistemin daha da zorunlu bir hale getirilmesi halinde düşük ve orta gelirli çalışanların tepkisine maruz kalınabileceği göz önüne alınmalıdır.

Yükselen enflasyon ve kur baskısı altında harcanabilir geliri reel olarak azalan, yani fakirleşen çalışanlara BES’i 3 yıl boyunca zorunlu yapmak yerine, cazip hale getirerek gönüllü katılımı sağlamak daha yerinde bir uygulama olacaktır.

**

Fon işletim giderlerinin azaltılması, net getiriyi yükseltmek için fonların iyi kullanımı, katkı payı oranlarının ve bir defaya mahsus konulan 1.000 liralık devlet katkısının revize edilmesi, pirime esas kazancın %3’ü yerine %1’i şeklinde uygulanması ya da oran tercihinin belli bir aralık dâhilinde işçiye bırakılması, sistemden ayrılan katılımcıların ayrılma nedenlerini giderecek düzenlemeler yapılması düşünülmelidir.

Daha radikal bir öneri ise; bugün işçilerin stopajlarından kesilip Asgari Geçim İndirimi (AGİ) adıyla işçiye para verilirken başka bir paranın BES adıyla kesilip işçiden alınması mantıksız. Sistemin AGİ olarak stopajdan kesilip işçiye verilen tutarın hesaplamasını değiştirip %3’lük kesinti yapılarak emeklilik fonuna aktarılabilir. Ayrıca dini hassasiyetlerle faize ve bankalara bulaşmak istemeyen vatandaşların da bu gerekçelerle sistemden hemen çıkması böylece engellenebilir.

Kısaca; BES tasarruf için önemli bir adım. Bunu sürdürülebilir bir yapıya kavuşturmak lazım. 2017 yılında katılım otomatik hale getirilerek bir atak yapılmıştır. Şimdi, katılımcıların önceki uygulamadan ayrılma nedenlerine bakmadan, baskılamayla (ayrılma sürecini 2 aydan 3 yıla çıkartarak) sistemi güncellemek doğru değildir. Başka, yeni komplikasyonlara neden olacaktır.

Sözleşme serbestliği ilkesine aykırı olarak zorunlu tasarruf tedbirleri ile birikim sağlanamaz (Geçmişteki bütün uygulamalar başarısız olmuştur). Yapılması gereken sistemdeki aksaklıkları giderip, BES’i; gönüllü, tercih edilir hale getirecek bir yapıya kavuşturmaktır.